साधकाची पुनर्जन्म गति | Seeker’s Progress Upon Rebirth

 

साधकाचा किंवा त्याने केलेल्या साधनेचा कधीही नाश होत नाही.  प्रारब्धक्षयाने वर्तमान शरीराचा जरी मृत्यु झाला तरी तो पुण्यात्मा जीव साधनेचे सर्व संस्कार घेऊन पुढच्या योनीमध्ये प्रवेश करतो.  तो कधीही दुर्गतीला जात नाही किंवा त्याचे अधःपतनही होत नाही.  साधनेच्या संस्कारांच्या प्रभावाने पुढच्या जन्मी सुद्धा त्याचे मन सत्त्वगुणप्रधानच होते.  कदाचित काही वेळेला एखाद्या पापकर्माच्या प्रभावाने त्याला अधोयोनी मिळाली म्हणजेच पशुपक्ष्यांचे शरीर मिळाले तरी चांगले संस्कार नष्ट होत नाहीत.

 

मागच्या जन्मी जर सत्त्वगुणांचे अनेक संस्कार झाले असतील तर या जन्मी कुत्र्याची अधोयोनी मिळाली तरीही तो कुत्रा अत्यंत सात्त्विक वातावरणामध्ये वाढेल.  एखाद्या मंदिरामध्ये किंवा एखाद्या आश्रमामध्ये त्याला सत्संग मिळेल.  जिथे वेदघोष चालतील, जिथे प्रवचन, कीर्तन, भजन, सत्संग चालू आहे, अशा महात्म्यांच्या सान्निध्यात त्याला राहायला मिळेल.  त्यामुळे त्या योनीमध्ये सुद्धा जीवाचे अधःपतन होणार नाही हे सिद्ध होते.  कर्माचे भोग भोगले की, त्या जीवाला पुन्हा पुढची योनी मिळेल.

 

समजा, एखादा साधक साधना करीत असताना मृत झाला व त्याच्या अंतःकरणामध्ये काही विषयांच्या कामना असतील तर तो पुढच्या जन्मी अत्यंत चारित्र्यसंपन्न, शुद्ध, पवित्र व श्रीमंत आईवडिलांच्या पोटी जन्म घेईल.  त्यामुळे त्याच्या कामना सहजच पूर्ण होतील व त्या पूर्ण झाल्या की, लगेचच त्याचे पूर्वजन्मींचे संस्कार जागृत होऊन तो सर्वसंगपरित्याग करेल व पुन्हा साधनेत प्रवृत्त होईल.

 

किंवा याउलट एखादा साधक प्रखर वैराग्यसंपन्न असेल, मनामध्ये कोणतीही कामना नसेल व त्याचा साधना करता-करता मृत्यु झाला तर पुढच्या जन्मी तो सदाचारसंपन्न, मात्र अत्यंत गरीब परंतु भक्तिसंपन्न आईवडिलांच्या पोटी जन्म घेईल.  काही काळ घरामध्ये राहील आणि अत्यंत लहान वयामध्ये त्याच्या अंतःकरणात पूर्वजन्मीचे साधनेचे संस्कार जागृत झाले की, तो घरादाराचा त्याग करून साधनेमध्ये प्रवृत्त होईल.  तो पुन्हा अत्यंत जोमाने व उत्साहाने तीव्र गतीने साधना करेल व मोक्षाची प्राप्ति करून घेईल.

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–

प्रारब्धाचा पुरुषार्थासाठी उपयोग | Using Fate for Duty

मनुष्य जीवनामध्ये एका बाजूला आहे प्रारब्ध !  आणि दुसऱ्या बाजूला आहे पुरुषार्थ !  प्रारब्ध समोर आल्यानंतर ते टाळण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा जे जे येईल त्याला आनंदाने सामोरे जाणे हाच मनुष्याचा खरा पुरुषार्थ आहे.  म्हणून मनुष्य विवेकाच्या साहाय्याने, इच्छाशक्तीने जे जे कर्तृत्व करतो ती सर्व कर्म म्हणजेच त्याने केलेला पुरुषार्थ आहे.

 

मनुष्यामध्ये मात्र जन्मतःच अत्यंत अलौकिक विवेकशक्ति असते.  या बुद्धीच्या साहाय्याने योग्य-अयोग्य, कर्तव्य-अकर्तव्य याचा योग्य निर्णय घेऊन मनुष्याला स्वतःच्या जीवनाचा विकास करता येतो.  म्हणून बहिरंगाने अन्य प्राण्यांच्याप्रमाणेच मनुष्याला शरीर, इंद्रिये जरी असतील, तरी विधात्याने त्यांना अत्यंत दुर्मिळ अशी असणारी विचारशक्ति प्रदान केलेली आहे.  या शक्तीमुळेच मनुष्याला प्रारब्धाबरोबरच पुरुषार्थ करण्याची एक संधी मिळालेली आहे.

 

मनुष्याने प्रारब्ध भोगत असताना पुरुषार्थ करावा.  प्रारब्ध व पुरुषार्थ हे एकमेकांच्या विरोधी नाहीत.  किंवा प्रारब्धामुळे पुरुषार्थ करता येत नाही असे नाही.  काही लोकांना जीवनामध्ये पुरुषार्थ जमला नाही तर ते लोक सगळा दोष स्वतःच्या प्रारब्धालाच देतात.  पण खरे तर प्रारब्ध आहे म्हणूनच पुरुषार्थ आहे.  आपल्या जीवनात संकटे येतात, सुखदुःखात्मक द्वन्द्वे येतात.  प्रतिकूल परिस्थिति येते, त्याचवेळी त्या प्रसंगांच्यामध्ये मन समतोल ठेवण्याचा पुरुषार्थ करता येतो.  त्यामुळे प्रारब्धाच्याच साहाय्याने आपण आपले जीवन उदात्त व उत्तुंग करू शकतो.

 

म्हणून कोणीही प्रारब्धाला दोष देऊ नये.  प्रारब्धावर विसंबूनही राहू नये.  तर उलट त्याच प्रारब्धाचा उपयोग करून मनुष्याने जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टि बदलावी.  मन संतुलित ठेवणे, सहनशीलता किंवा तितिक्षा वाढविणे, प्रत्येक प्रसंगाकडे परीक्षा म्हणून पाहणे किंवा जीवनामध्ये जे काही येईल ते ईश्वराचा प्रसाद म्हणून आनंदाने ग्रहण करणे, हाच मनुष्याचा पुरुषार्थ आहे.  यामुळे सिद्ध होते की, प्रारब्ध आहे म्हणूनच साधकाला साधना करता येते.  साधकाने जीवनभर अखंडपणे आचारधर्मांचे अनुष्ठान करून आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी श्रवणादि साधनेमध्ये प्रवृत्त व्हावे.  हाच खरा पुरुषार्थ आहे.

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–

व्यक्ताव्यक्तामधून प्रवास | Traversing Via Expressed-Unexpressed

 

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |

अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ||                             (गीता अ. २-२८)

भगवान म्हणतात – हे अर्जुना !  सर्व भूतमात्रे अव्यक्तामधून व्यक्त होतात व पुन्हा व्यक्तामधून, दृश्य रूपामधून अव्यक्त अवस्थेमध्येच जातात.  फक्त व्यक्तावस्थेमध्येच सर्व भूतमात्रे दृश्य रूपाने अनुभवायला येतात.

 

भगवान दृष्टांत देतात –

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |

तथा शरीराणि विहाय जीर्णा – न्यन्यानि संयाति नवानि देहि ||          (गीता अ. २-२२)

ज्याप्रमाणे आपण शरीरावर वस्त्र धारण करतो.  थोड्या वेळाने एक वस्त्र काढून दुसरे वस्त्र धारण करतो. वस्त्रांचे अनेक प्रकार आहेत.  घरातील वस्त्रे, बाहेर जाण्याचे, ऑफिसला जाण्याचे, लग्न

समारंभांना जाण्याचे किंवा झोपताना घालावयाचे अशी अनेक वस्त्रे आपण दिवसातून अनेक वेळा काढतो व घालतो.  त्या त्या प्रसंगांना अनुरूप वेष धारण करतो.  याठिकाणी वस्त्र हे माझ्यापासून नित्य भिन्न स्वरूपाचे आहे.  म्हणजेच वेष व वेषधारी हे दोन भिन्न आहेत.  म्हणून मी वेश धारणही करतो आणि वेषांचा त्यागही करतो.  वेषांचा त्याग झाला किंवा वस्त्र काढले, वस्त्र फाटले, वस्त्र जाळून टाकले तरी वेषधारी असणाऱ्या ‘मी’ चा मात्र कधीही नाश होत नाही.

 

किंवा आपण सर्वजण नाटक पाहतो.  समजा, तीन अंकी नाटक व एकपात्री प्रयोग असेल तर एकच नट तीन अंकांच्यामध्ये तीन वेगवेगळ्या भूमिका करतो.  पहिल्या अंकात तो नट राजाचा वेष घेऊन राजाची भूमिका करतो.  राजाप्रमाणेच सर्व भोग घेऊन व्यवहार करतो.  तोच नट दुसऱ्या अंकामध्ये प्रधानाची हुबेहुब भूमिका करतो आणि तिसऱ्या अंकामध्ये तोच नट एखाद्या भिकाऱ्याची भूमिका अत्यंत समर्थपणे वठवितो.  परंतु हे तीनही वेष धारण करून या सर्व भूमिका पार पाडताना त्या नटाला निश्चितपणे माहीत असते की, मी राजा नाही, प्रधान नाही अथवा भिकारीही नाही.  मी वेषधारी या वेषांपासून नित्य भिन्न आहे.  त्याचप्रमाणे जीव अनेक शरीरे धारण करतो.  अनेक शरीरांचा त्यागही करतो.  शरीरे नाश झाली तरी जीवाला मात्र मृत्यु नाही.  तर जीव सतत पुढे-पुढे अनेक योनींच्यामध्ये प्रवेश करीत राहतो.

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–

भगवद्गीता कशाची उत्तरे देते ? | What Bhagwat Geeta Answers ?

 

श्रीमद्भगवद्गीता हा एक प्राचीन, जगन्मान्य ग्रंथ आहे.  भगवान श्रीकृष्णांनी महाभारतीय युद्धाच्या पूर्वी रणभूमीवर शोकमोहयुक्त व संभ्रमित झालेल्या पार्थ अर्जुनास गीतेचा उपदेश दिला.  हा उपदेश त्या प्रसंगापुरता तात्कालिक नाही किंवा केवळ अर्जुनासाठी दिलेला व्यक्तिगत उपदेश नाही, तर अर्जुनाच्या माध्यमामधून संपूर्ण मानवजातीला दिलेला दिव्य उपदेश आहे.

 

मनुष्याने आपले जीवन कसे जगावे ?  जीवनामधील चांगल्या-वाईट प्रसंगांना कसे सामोरे जावे ?  अंत:करणातील काम-क्रोधादि विकार नाहीसे करून मन अधिकाधिक शुद्ध व सात्त्विक कसे करावे ?  ईश्वरप्राप्तीची व्याकुळता कशी निर्माण करावी ?  सर्वश्रेष्ठ सांख्यज्ञान कोणते ?  निष्काम कर्मयोगाचे आचरण कसे करावे ?  सेवा म्हणजे काय ?  ध्यानसाधना कशी करावी ?  संन्यास म्हणजे काय ?  भगवंताच्या विभूति किती व कोणत्या आहेत ?  राजविद्या कोणती ?  भगवंताचे विराट स्वरूप कसे असते ?  भक्ति म्हणजे काय ?  जीव व ईश्वर म्हणजे काय ?  त्रिगुण म्हणजे काय ?  त्रिगुणांच्या अतीत गेलेल्या ज्ञानी, स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे कोणती ?  पुरुषोत्तम म्हणजे कोण ?  दैवीगुण व असुरीगुण कोणते आहेत ?  श्रद्धा म्हणजे काय व श्रद्धेचे प्रकार किती ?  मोक्षसंन्यास म्हणजे काय ?  साधकाचे अंतिम कर्तव्य कोणते ?  या व अशा प्रकारच्या असंख्य प्रश्नांचे विवरण भगवंतांनी श्रीमद्भगवद्गीतेमधून प्रश्नोत्तररूप संवादाने केले आहे.

 

म्हणूनच हा अद्भुत व अलौकिक ग्रंथ आहे.  हा ग्रंथ म्हणजेच भगवंताकडून मनुष्याला मिळालेली एक फार मोठी देणगी आहे.  श्रीमद्भगवद्गीता ही प्रत्यक्ष स्वतः भगवंतांनी सांगितलेली आहे.  गीता हे भगवंताने गायिलेले गीत आहे.  त्यामध्ये मानवी जीवनाचे गूढ रहस्य व सार उलगडून दाखविलेले आहे.  म्हणूनच मनुष्य कोणत्याही जातीचा, पंथाचा, धर्माचा, वर्णाश्रमाचा किंवा संप्रदायाचा असो, पौर्वात्य-पाश्चिमात्य, आस्तिक-नास्तिक, स्त्री-पुरुष, लहान-तरुण-वृद्ध कोणीही असो, त्याने गीतेचे अवश्य अध्ययन करावे.

 

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–

विषयासक्त पुरुषाचा अधःपतन क्रम | Fall Sequence of an Ignorant Person

 

अज्ञानी पुरुष सतत सुख-दुःख या द्वंद्वांच्यामध्येच जीवन जगत असतो.  काही वेळेला सुखी तर पुष्कळ वेळेला मनुष्य दुःखीच असतो.  कारण अज्ञानी पुरुषाचे सुख-दुःख हे विषयांच्यावर, भोगांच्यावर तसेच बाह्य प्रसंग व परिस्थितीवर अवलंबून असते.  विषयासक्त, कामुक, भोगी पुरुषाला विषय क्षणाक्षणाला दुःखाच्या गर्तेत लोटून देतात.  एकामागून एक दुःखाचे प्रसंग, संकटांचे आघात झाल्यामुळे अशा अज्ञानी पुरुषाचे मन सतत दुःखी, निराश, उद्विग्न होत असते.  सतत द्वंद्वयुक्त व विक्षेपयुक्त होते.  याचे कारण मनामध्ये रात्रंदिवस विषयांचे चिंतन आहे.  डोळे उघडले तरी विषय दिसतात व डोळे बंद केले तरी विषय व भोगच दिसतात.  असा विषयलंपट व भोगासक्त पुरुष आयुष्यभर अतृप्त, अशांत व दुःखीच राहतो.

 

भगवान विषयासक्त पुरुषाच्या अधःपतनाचा क्रम सांगतात-

            ध्यायतो विषयान्पुसः सङ्स्तेषूपजायते |

            सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ||

            क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः |

            स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ||           (गीता अ. २-६२, ६३)

 

विषयांचे चिंतन करणाऱ्या पुरुषाला त्या विषयात आसक्ति निर्माण होते.  आसक्तीमधून विषयाची कामना निर्माण होते.  कामना पूर्ण न झाल्यास कामनेमधून क्रोध निर्माण होतो.  क्रोधामधून संमोह आणि त्यामुळे स्मृति भ्रष्ट होते.  सारासार विवेकबुद्धीचा नाश होतो.  मनुष्य त्याच्या परमपुरुषार्थापासून च्युत होतो.  हेच त्याचे अधःपतन आहे.  असा हा अधःपतित, विषयी, कामुक मनुष्य आपल्याच अंतरंगामध्ये असणाऱ्या शांतीचा व सुखाचा अनुभव घेऊ शकत नाही.  मात्र ज्याचे मन सत्त्वगुणप्रधान, अंतर्मुख, विषयासक्तिरहित होऊन विवेकवैराग्यसंपन्न झालेले आहे, त्यालाच अंतरंगामध्ये निरतिशय शांतीचा व आनंदाचा अनुभव येतो.  त्याची शांतीची अवस्था कोणत्याही प्रसंगामध्ये नाश पावत नाही.  तर उलट जिथे-जिथे त्याचे मन जाते, तिथे तो नित्य आनंदस्वरूपामध्येच स्थित असतो.

 

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st ध्यायतो Edition, April 2015

- हरी ॐ–

बहिरंग-अंतरंग साधना – पूरकता | External-Internal Sadhana - Complementary

 

वस्तुसिद्धि विचारेण न किंचित् कर्मकोटीभिः |

पाकस्य वन्हिवत् ज्ञानं विना मोक्षो न सिध्यति ||               (विवेकचूडामणि)

आत्मवस्तूची प्राप्ति केवळ आत्मविचारानेच होते.  कोट्यवधी कर्मे करूनही आत्मप्राप्ति होत नाही.  जसे अग्नीशिवाय स्वयंपाक होऊ शकत नाही, तसे ज्ञानाशिवाय मोक्षप्राप्ति होणे केवळ अशक्य आहे.  म्हणूनच भगवान म्हणतात –

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन चेज्यया |

शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ||                      (गीता. अ. ११-५३)

हे अर्जुना !  केवळ वेदाध्ययन, तपश्चर्या, दानयज्ञादि कर्मे, यांच्या साहाय्याने माझे दर्शन शक्य नाही.  

 

या सर्व श्रुतिस्मृतींच्यावरून सिद्ध होते की, ज्ञान हेच मोक्षाचे साक्षात साधन आहे.  त्यामुळे बहिरंगाने केवळ गंगासागरावर गेलो, मोठमोठ्या तीर्थयात्रा केल्या, व्रतवैकल्ये केली, दानधर्म केला तरीही अद्वैत ज्ञानाच्या दृष्टीशिवाय हे सर्व व्यर्थ आहे.  या सर्व साधना केवळ चित्ताच्या शुद्धीसाठी व एकाग्रतेसाठी सांगितलेल्या आहेत.  त्यामुळे साधकाने या सर्व बहिरंग साधना तर केल्याच पाहिजेत.  यांच्या साहाय्याने चित्त शुद्ध झाले, अंतरंग एकाग्र झाले की, मगच आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी गुरूंना अनन्यभावाने शरण जावे.  त्यानंतरच श्रवणादि ज्ञानसाधना म्हणजेच अंतरंग साधना करावी.  तपादि बहिरंग साधना ही अंतरंग साधनेला पूरक व साहाय्यकारी साधना आहे.  म्हणून आचार्यांनी या साधनेचा इथे निषेध केलेला नाही किंवा साधकाने दानव्रतादि साधना करूच नये, असे कुठेही सांगितलेले नाही.  मात्र केवळ दानव्रतादि साधना साधकाला मोक्ष देऊ शकत नाहीत.

 

अद्वैत ज्ञानाशिवाय केवळ व्यावहारिक अन्य कार्मांप्रमाणेच या सर्व साधना साधक वर्षानुवर्षे यंत्रवत करीत राहिला, परंतु त्यामध्ये भक्तिभाव निर्माण झाला नाही, क्रमाने चित्तशुद्धि, स्थिर होऊन चित्तामध्ये आत्मज्ञानाचा उदय झाला नाही तर शेकडो जन्मही मुक्ति मिळू शकत नाही.  म्हणूनच आचार्य इथे आदेश देतात – भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते |  हे मनुष्या !  आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी तू गोविंदाला म्हणजेच गुरूंना अनन्य भक्तिभावाने शरण जा.  त्यांच्या चरणांशी बसूनच हे गुह्य ज्ञान प्राप्त करून घे.  हाच तुझा पुरुषार्थ आहे.

 

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–

बहिरंग आणि अंतरंग साधना | External & Internal Practice

 

सर्व साधनांचे प्रामुख्याने बहिरंग साधना व अंतरंग साधना असे दोन प्रकार पडतात.  यापैकी बहिरंग साधना ही मनावर केंद्रीभूत असून अंतरंग साधना आत्मस्वरूपावर केंद्रीभूत आहे.  आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी प्रथम मनावर केंद्रीभूत असणारी बहिरंग साधना करणे आवश्यक आहे.  मनामध्ये स्वभावतःच मल, विक्षेप व आवरण असे तीन प्रकारचे दोष आहेत.  मल म्हणजेच रागद्वेषादि अशुद्धता होय.  विक्षेप म्हणजेच मनाची चंचलता किंवा अस्थिरता होय.

 

आत्मज्ञानप्राप्तीसाठी साधकाने आपल्या मनालाच अनुकूल करून घेतले पाहिजे.  याचे कारण आपले मन हेच आत्मज्ञानप्राप्तीचे साधन व स्थान आहे.  आत्मज्ञानप्राप्तीचे साधन शरीर नाही.  इंद्रिये नाहीत.  तर मनानेच मनाच्या साहाय्याने मनामध्येच आत्मशांति अनुभवायची आहे.  यामुळे निरतिशय शांति व पूर्ण तृप्ति अनुभवायची असेल तर आपले मन निदान काही प्रमाणात तरी शांत व प्रसन्न असले पाहिजे.  यासाठीच मल व विक्षेप हे दोष कमी होऊन चित्ताची शुद्धता व स्थिरता प्राप्त केली पाहिजे.  यासाठीच शास्त्रामध्ये ज्या ज्या साधना सांगितल्या जातात त्यांना बहिरंग साधना असे म्हणतात.  या चित्ताच्या शुद्धीसाठी व एकाग्रतेसाठीच सांगितल्या जातात.  रजोगुण व तमोगुण यांचे विकार कमी करून सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष करणे हेच सर्व साधनांचे प्रयोजन आहे.

 

सर्व दृश्य अनुभवयोग्य आहे.  Entire creation is an object of my knowledge.  मी मात्र या सगळ्याचा द्रष्टा व ज्ञाता आहे.  म्हणून मी subject आहे व हे संपूर्ण विश्व object आहे.  सर्वसामान्यतेने आपण जीवनभर, नव्हे जन्मानुजन्मे object चेच ज्ञान घेतो.  परंतु मला subject चे म्हणजेच ‘मी’ चे अज्ञान आहे.  मी कोण ?  हे मला माहीत नाही.  म्हणून या subject चे, ‘मी’ चे म्हणजेच स्वरूपाचे ज्ञान होणे हेच प्रत्येक मनुष्याचे खरे कर्तव्य आहे.

 

परमेश्वर आपल्या सर्वांच्या अंतःकरणामध्ये सन्निविष्ट आहे.  परंतु अंतःकरणामध्ये अज्ञानरूपी अंधाराचे आवरण असल्याने परमेश्वर असूनही दिसत नाही, आपल्याला अनुभवायला येत नाही.  म्हणून आनंदस्वरूप परमेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी आत्मज्ञानरूपी प्रकाश उदयाला आला पाहिजे.  त्यासाठी आत्मज्ञानाचीच नितांत आवश्यकता आहे.  हे ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या साधनेलाच अंतरंग साधना असे म्हणतात.

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–