Tuesday, August 20, 2019

नियमित आणि संयमित जीवन | Regular and Disciplined Life




साधकाने निश्चित जाणून घ्यावे की, व्यावहारिक कर्तव्य हेच जीवनाचे अंतिम साध्य नाही.  तर ते प्रसंगानुरूप व अवस्थेनुरूप साधन आहे.  जीवनाचे साध्य आत्मशांति प्राप्त करणे हेच आहे.  आत्मकल्याणं एव कर्तव्यम् |  आत्मकल्याण हेच खरे कर्तव्य आहे. तोच जीवनाचा परमपुरुषार्थ आहे.  म्हणून शास्त्राचे श्रवण-मनन करून जीवनाचा उद्धार करून घ्यावा, कारण भगवान म्हणतात स्वतःचा उद्धार स्वतःच केला पाहिजे.  स्वतःला कधीही कमी लेखू नये.  आपणच आपले मित्र व आपणच आपले शत्रु आहोत.  म्हणून – वाळूचे कण रगडीता तेलही गळे |  या न्यायाप्रमाणे स्वतःचा पुरुषार्थ कधीही टाकू नये.  त्यामध्ये चालढकल, टाळाटाळ करू नये.  व्यवहाराला फाजील महत्व देऊ नये.  

यासाठी व्यवहारामध्ये वाहत न जाता त्यावर संयम ठेवावा आणि आयुष्याचा उपयोग श्रवणमननादि साधना करण्यामध्ये घालवावा.  बाकी सर्व व्यवहार त्याला अनुरूप करावा.  हेच योग्य आहे.  आहारविहार, व्यावहारिक कर्म यावर संयमन आवश्यक आहे.  त्याचप्रमाणे झोप आणि जागण्यावर सुद्धा साधकाचा संयम पाहिजे.  म्हणजेच आवश्यक तेवढी झोप घ्यावी व आवश्यक तेवढे जागावे.  योग्य आणि आवश्यक तितक्या निद्रेने शरीर व मन अत्यंत उत्साही, प्रसन्न होते.  आळस वगैरे कमी होऊन मनाची व बुद्धीची अंतरिक सावधानता आणि एकाग्रता वाढते.  सूक्ष्म विचार करण्याची शक्ति वाढते.  त्यामुळे इंद्रियांचा सर्व व्यापार सुद्धा संयमित होतो.  गुणांचा उत्कर्ष होतो.  असे मन श्रवणमननादि साधनेला अनुकूल होते.  

अशा प्रकारे ज्या साधकाचे जीवन नियमित आणि संयमित आहे, आचार-विचार शुद्ध आहेत, त्याला योगाभ्यास करताना अडथळे येत नाहीत.  जरी आले तरी निराश न होता तो आत्मविश्वासाने आणि जिद्दीने प्रयत्न करून सहजपणे पार करतो.  हळूहळू मनाचे विक्षेप, व रागद्वेषांचा होणारा परिणाम कमी होतो आणि अभ्यासाने अप्रतिबद्ध स्वरूपाची सुस्थिति प्राप्त होते.  ज्ञाननिष्ठा प्राप्त होते.  सर्व मानसिक दुःखांचा निरास होऊन सहजस्वाभाविक असलेली आत्मशांति प्राप्त करतो.  थोडक्यात त्या साधकाला योगसिद्धि प्राप्त होते.  

  
- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002



- हरी ॐ



Tuesday, August 13, 2019

“ॐ नमः शिवाय” – ४ | Meaning of “Om Namah Shivay” – 4




आचार्य ‘अथवा’ या पदाने पक्षांतर करून पुन्हा एकदा सर्वसामान्य साधकांच्यासाठी ‘नमः’चा अर्थ सांगतात.  मागील श्लोकामध्ये नमः म्हणजेच ‘ध्यानम्असा अर्थ सांगितला.  ध्यानसाधना किंवा निदिध्यासना करणे सर्वच साधकांना शक्य नाही.  अधिकारिभेदात् |  साधकांच्यामध्ये मंद, मध्यम, अधम असे अनेक प्रकार असल्यामुळे जोपर्यंत अंतःकरणामध्ये रजोगुण आणि तमोगुणाचा प्रभाव आहे, तोपर्यंत ध्यानसाधनेमध्ये मन कधीही एकाग्र होऊ शकत नाही.  इतकेच नव्हे, तर रागद्वेषादि दोषांच्यामुळे शास्त्रप्रचीति, गुरुप्रचीति किंवा आत्मप्रचीतीही शक्य नाही.  म्हणून निदिध्यासना ही फक्त उत्तम, सत्त्वगुणप्रधान, अंतर्मुख, विषयासक्तिरहित, वैराग्यशील असणाऱ्या साधकांच्यासाठीच सांगितलेली आहे.  यासाठीच आचार्य येथे मंद, मध्यम अधिकाऱ्यांच्यासाठी सूचित करतात – अथवा दास एवाहं अहं दास इतीरणम् |  

साधक प्रार्थना करतो की, “हे भगवंता !  मी तुझा दास आहे.  मी निश्चितपणे तुझा दासच आहे.  कारण मी अद्वैत ज्ञान जाणू शकत नाही.  तू आणि मी दोघेही एकरूप झालो तर मी सेवा कोणाची करावी ?  हा मला प्रश्न आहे.  सेवेशिवाय मी जीवन जगूच शकत नाही.  म्हणून तू माझा स्वामी आणि मी सेवक आहे.”  येथे ‘दासः’ या शब्दाची आचार्य मुद्दाम द्विरुक्ति करून साधकांच्या मनामध्ये दास्यत्वाचा भाव ठसवितात.  हाच ‘नमः’ या शब्दाचा अर्थ आहे.  हाच अर्थ वेदांच्यामधून, शास्त्रामधून, श्रीमद्भगवद्गीतेमधून सांगितलेला आहे.  

“भगवंता !  मी अत्यंत अज्ञानी, मर्यादित आहे.  माझ्या अंतःकरणामध्ये अनंत वासना थैमान घालीत आहेत.  मी भवसागरामध्ये पूर्ण बुडालो आहे.  त्यामधून पार जाण्यासाठीच मी तुला अनन्य भावाने शरण आलो आहे.  माझ्यामध्ये कोणत्याही प्रकारची साधना, उपासना, निदिध्यासना करण्याची शक्ति नाही.  अद्वैत ज्ञान तर माझ्यापासून फारच दूर आहे.  जपामध्ये माझे मन एकाग्र होत नाही.  भजन करावे तर ताल, सूर याचे ज्ञान नाही. भजनामध्ये, कीर्तनामध्ये, नामस्मरणामध्ये तमोगुणाचे आवरण येऊन मी निद्राधीन होतो.  कोणतीच साधना जमत नसल्यामुळे मी निराश होतो.  म्हणूनच भगवंता !  मी तुझी फक्त सेवा करू शकतो.  मी तुझा सेवक आहे.”  



- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१  
- Reference: "
Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3rd Edition, March 2015



- हरी ॐ


Tuesday, August 6, 2019

तीन प्रमुख प्रचीति | Three Principal Self-Experiences





शास्त्रकार प्रामुख्याने तीन प्रचीति सांगतात.  त्यामधील पहिली शास्त्रप्रचीति आहे.  शास्त्रप्रचीति याचा अर्थच संपूर्ण शास्त्रअध्ययन करीत असताना शास्त्राचे नेमके सार काय आहे ?  नेमके शास्त्राला काय सांगावयाचे आहे ?  ही शास्त्राची, श्रुतींची, वेदांची दृष्टि, तात्पर्यनिर्णय, सार म्हणजे तत्त्वस्वरूप समजणे यालाच ‘शास्त्रप्रचीति’ म्हणतात.  

त्यानंतर दुसरी प्रचीति म्हणजेच ‘गुरुप्रचीति’.  याचे कारण शास्त्रामध्ये सर्व सांगितलेले आहे.  परंतु शंका येईल की, खरोखरच आजपर्यंत शास्त्रात जसे सांगितलेले आहे, तशी प्रचीति कोणाला आलेली आहे का ?  याला उत्तर एकच – माझे जे श्रोत्रिय आणि ब्रह्मनिष्ठ असणारे गुरु आहेत, ते गुरु म्हणजेच मूर्तिमंत शास्त्र आहेत.  कारण स्वतःला अनुभूति आल्याशिवाय गुरु किंवा आचार्य कधीही शिष्याला प्रबोधन करू शकत नाही.  शास्त्रामध्ये सांगितले जाते की, गुरूंच्या आज्ञेनेच दुसऱ्यांना प्रबोधन करण्याचा अधिकार प्राप्त होतो आणि जो गुरूंची आज्ञा न घेताच स्वतःच स्वतःची विद्वत्ता समाजाला दाखविण्यासाठी प्रबोधन करण्यास प्रारंभ करतो, कदाचित त्याच्याजवळ विद्वत्ता, वक्तृत्व, प्रसिद्धि असेल, परंतु त्याला स्वतःला मात्र कोणतीही अनुभूति येऊ शकत नाही.  

तिसरी महत्वाची प्रचीति म्हणजेच ‘आत्मप्रचीति’ होय.  सर्वप्रथम शास्त्राचे श्रवण करून शास्त्रावर, गुरुंच्यावर नितांत श्रद्धा ठेऊन, अनन्य भावाने सेवा करून ज्यावेळी गुरुमुखामधून साधक दीर्घकाळ शास्त्राचे श्रवण करतो, साधना, सेवा करतो, यानंतरच क्रमाने त्याच्या अंतःकरणामध्ये अन्य सर्व कलुषितता, मलविक्षेपादि सर्व दोष, रागद्वेषादि अशुद्धता, कामक्रोधादि विकारांचा प्रभाव कमी कमी होऊन अंतःकरण शुद्ध, स्थिर, अंतर्मुख आणि एकाग्र होते.  त्यावेळी त्याच अंतःकरणामध्ये आपोआपच शेवटची सर्वात प्रमुख प्रचीति म्हणजेच ‘आत्मप्रचीति’ उदयाला येते.  प्रत्येक साधकाला ही आत्मप्रचीति आलीच पाहिजे, इतकेच नव्हे, तर प्रत्येकाची आत्मप्रचीति ही सारखीच असली पाहिजे – ती म्हणजेच “शिवोऽहं च |”  मी स्वतःच सच्चिदानंदस्वरूप परब्रह्म आहे.  


- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१  
- Reference: "
Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3rd Edition, March 2015




- हरी ॐ




Saturday, July 27, 2019

“ॐ नमः शिवाय” – ३ | Meaning of “Om Namah Shivay” – 3





‘नमः’ या शब्दाची शक्ति ‘नमन’ या अर्थामध्ये आहे.  ‘नमन’ याचा अर्थच अत्यंत नम्र, विनयशील असणारा भाव होय.  म्हणून नम्रता, विनयशीलता हाच ‘नमः’ या शब्दाचा एक अर्थ आहे.  साधकाला जर आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करवून त्या ज्ञानाची अनुभूति घ्यायची असेल तर नम्रता हा एक अत्यंत आवश्यक असणारा गुण आहे.  इतकेच नव्हे, तर नम्रता हेच खऱ्या ज्ञानाचे लक्षण आहे.  

सुभाषितकार म्हणतात – विद्या विनयेन शोभते |  ज्याठिकाणी ज्ञान, विद्वत्ता आहे, त्याच ठिकाणी मनुष्य नम्र, विनयशील होतो.  नम्रता हे ज्ञानाचे प्रमुख लक्षण आहे.  नम्रतेशिवाय कधीही ज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही.  म्हणूनच ‘नमः’ या शब्दामधून आचार्य या श्लोकामध्ये नम्रता हा गुण सूचित करतात, कारण नम्रतेमध्येच, विनयशीलतेमध्येच साधकामधील अहंकाराचा नाश होतो, अभिमानाचा ध्वंस होतो.  ज्याठिकाणी अहंकार, ममकारादि प्रत्यय समर्पित होते, त्याचठिकाणी साधकाच्या मनामध्ये ईश्वराबद्दल, गुरूंच्याबद्दल, शास्त्राबद्दल दृढ असणारी श्रद्धा, उत्कट भाव निर्माण होतो.  

आचार्य ‘नमः’ याचा आणखीन एक अर्थ सांगतात – नमनं ध्यानमेव च |  नमन म्हणजेच ‘ध्यान’ होय.  ध्यान याचा अर्थच निदिध्यासना होय.  ध्यान या शब्दाची व्याख्या केली जाते – ध्यायते अनेन इति ध्यानम् |  

ज्या क्रियेच्या साहाय्याने एखाद्या विशिष्ट वस्तूचे चिंतन केले जाते, त्यास ‘ध्यान’ असे म्हणतात.  ध्यानप्रक्रियेच्या साहाय्याने मन आपल्या स्वस्वरूपामध्ये स्थिर आणि एकाग्र होते.  नमन यामध्ये दोन शब्द आहेत – ‘न’ + ‘मन’.  ज्याठिकाणी आपले मनच उरत नाही, तेच खरे नमन किंवा ध्यान होय.  ध्यानाच्या साहाय्याने हळुहळू आपले मन म्हणजेच मनामधील सर्व वृत्ति, सर्व विकार, विक्षेप, द्वंद्व, विकल्प विरून जातात.  मनाचे अस्तित्वच राहत नाही.  तेथे नीरव शांतीची, निरतिशय आनंदाची अनुभूति येते.   



- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१  
- Reference: "
Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3rd Edition, March 2015



- हरी ॐ



Tuesday, July 23, 2019

“ॐ नमः शिवाय” – २ | Meaning of “Om Namah Shivay” – 2




नमः शिवाय |”  यामधील ‘अय’ या प्रत्ययाचा अर्थ स्पष्ट करतात.  ‘अय’ म्हणजेच ‘गमय’ – तू मला घेऊन जा, कारण मी नित्य शुद्ध आहे.  याचे कारण आचार्य दुसऱ्या ओळीमध्ये देतात – देह, गेह वगैरेदि या सर्व अनात्म विषयांच्या मध्ये असणाऱ्या अभिमानाचा नाश करणाऱ्या तुला मी प्रणाम करतो.  मी तुला शरण आलेलो आहे.  म्हणूनच मी निश्चितपणे शुद्ध आहे.  म्हणूनच तू मला घेऊन चल.  

अय इति गमय इति अर्थे – याठिकाणी ‘शिवाय’ या पदामधील ‘अय’ हा चतुर्थीचा प्रत्यय असून तो गमय (घेऊन चल) याअर्थी वापरलेला आहे.  कोठे घेऊन चल ?  तर तुझ्या शिवस्वरूपामध्ये मला घेऊन जा.  अशी याठिकाणी उपासक शिवाला प्रार्थना करतो.  

प्रत्येक जीवामध्ये देह व देहाच्या अनुषंगाने अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय असे पाच कोश, आकाश, वायु, अग्नि, आप, पृथ्वी ही पंचमहाभूते, सात उर्ध्वलोक व सात अधोलोक मिळून चौदा भुवने याप्रकारे संपूर्ण व्यष्टि आणि समष्टि विश्वाबद्दल अभिमान निर्माण होतो.  इदं अहं अस्मि इति देहाभिमानः |  हा देह म्हणजेच मी आहे, हा देहाभिमान होय.  इदं मम अस्ति, इदं मे स्यात् |  “हे माझे आहे, हे माझे व्हावे” याप्रमाणे ऐहिक व पारलौकिक भोग्य गेहादि विषयांबद्दल असणारा अभिमान म्हणजेच बाह्य अभिमान होय.

या दोन्हीही अभिमानांचा नाश म्हणजेच निवृत्ति म्हणजेच प्रणाम होय.  जो साधकामधील हे दोन्हीही अभिमान नाहीसे करतो, त्याला ‘प्रणाम’ असे म्हणतात.  म्हणून प्रणाम म्हणजे केवळ शरीराने खाली वाकणे नव्हे.  प्रणाम ही शारीरिक क्रिया नसून प्रणाम हे अभिमान नाश करण्याचे प्रभावी साधन आहे.  कारण प्रणाम म्हणजेच आत्मसमर्पण होय.  वर उदधृत केलेल्या दोन्हीही अभिमानांचा त्याग झाल्याशिवाय आत्मसमर्पण होऊ शकत नाही.  

म्हणून याठिकाणी शिवभक्त शिवाला निवेदन करीत आहे की, “हे भगवंता !  मी तुला शरण आलो आहे.  माझा सर्व अहंकार, अभिमान तुझ्या चरणी समर्पित केला आहे.  त्यामुळे मी शुद्ध झालो आहे.” 


- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१  
- Reference: "
Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3rd Edition, March 2015



- हरी ॐ


Tuesday, July 16, 2019

दैन्यावस्थेचे महात्म्य | Importance of Humility




संतश्रेष्ठ श्री गजानन महाराज लिहितात –
      संतत्व नाही कवित्वात संतत्व नाही मठात |  
      संतत्व नाही विद्वत्तेत तेथे स्वानुभव पाहिजे ||  
याप्रमाणे साधकाच्या अंतःकरणामध्ये तीव्र व्याकुळता हवी.  ही व्याकुळता प्राप्त करण्यासाठी मी भगवंताला, शिवाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.  काया-वाचा-मनसा त्याची सेवा करतो.  या सर्व सेवेचे फळ म्हणजेच दैन्यावस्थेची प्राप्ति !  म्हणूनच येथे म्हटले आहे – प्रणामो दैन्यलब्धये |  

भगवान नारदमहर्षि सुद्धा आपल्या गुरूंना व्याकूळ होऊन प्रार्थना करतात – “हे गुरो !  मी आज चौदा विद्या, चौसष्ठ कला यांमध्ये पारंगत आहे.  तरीही मी अत्यंत शोकाकुल आहे.  अगतिक होऊन तुला शरण आलेलो आहे.  तूच मला या शोकसागराच्या पार करून ने.”  या अवस्थेलाच व्याकुळता म्हणतात.  त्यावेळी साधकाचे मन फक्त परमशांतीसाठीच चातकाप्रमाणे आतुर होते.  अशी उत्कट भावावस्था प्राप्त करण्यासाठीच मी – नमः शिवाय |  ईश्वराला, शिवाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.  त्यासाठीच सेवा करतो.  

जसे, घराला चारही बाजूंनी आग लागली, आगीचा लोळ आपल्यापर्यंत आला, आपला कपडा पेटला, तर त्यावेळी आपण आपल्या सल्लागारांना सल्ले विचारात बसत नाही.  अन्य जीवनभर संग्रह केलेल्या वस्तु सांभाळत बसत नाही.  एकेका क्षणाने मृत्यु आपल्यावर झेपावत असतो.  हे जेव्हा दिसते, त्याचवेळी जीवनाची किंमत कळते.  सहज जगत असतो, तोपर्यंत जीवनाची किंमत कळत नाही.  आग लागल्यावर सर्व शक्तीने, व्याकुळतेने, तीव्र गतीने आपण पाण्याकडे धाव घेतो.  भगवंताच्या प्राप्तीसाठी अशीच व्याकुळता निर्माण झाली पाहिजे.  त्यासाठीच नमः शिवाय |  म्हणजे मी शिवाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.  

किंवा दैन्यं याचा दुसरा अर्थ होतो – ज्ञाप्तिः |  जो साधक निष्काम झालेला असून त्याच्या मनामध्ये प्रखर वैराग्य निर्माण झालेले आहे, तो सुद्धा नमः शिवाय |  - ज्ञाप्तिसिद्धये |  आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी नमस्कार करतो.  ज्ञानप्राप्ति हेच साधकाचे अंतिम साध्य आहे.  


- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१  
- Reference: "
Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3rd Edition, March 2015



- हरी ॐ


Tuesday, July 9, 2019

त्याग आणि चतुर्विध पुरुषार्थ | Sacrifice and 4 Life-Goals




धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चार पुरुषार्थांपैकी अर्थ आणि काम हे ऐहिक पुरुषार्थ आहेत.  व्यवहारामध्ये धन, संपत्ति वगैरे कोणतीही कामना पूर्ण करण्यासाठी तीन घटकांची आवश्यकता असते. प्रयत्नं, कालं, दैवम्.  प्रयत्न म्हणजेच कोणतीही इच्छा पूर्ण करावयाची असेल तर केवळ मनोरथ रचून इच्छा पूर्ण होत नाही.  त्यासाठी पुरुषप्रयत्न म्हणजेच योग्य कर्म करावे लागते.  दुसरा घटक आहे – काळ!  साध्यप्राप्तीपर्यंत सातत्याने काही काळ न थकता, न थांबता कर्म केले पाहिजे.  

मात्र ‘दैव’ हा तिसरा घटक मनुष्याधीन नसून उलट मनुष्यच दैवाधीन असतो.  दैव म्हणजेच परमेश्वराची अज्ञात शक्ति होय.  तोच घटक संपूर्ण विश्वावर, सर्व जीवांच्यावर नियमन करीत असतो.  म्हणून तोच ईशनशील ईश्वर असून कर्तुं-अकर्तुम् आहे.  जीव हा नियम्य असून ईश्वर हा नियामक आहे.  म्हणूनच कोणत्याही कार्याच्या आरंभी आपण कार्यसिद्धीसाठी परमेश्वराचे आवाहन करतो.  ‘दैव’ हा तिसरा घटक अनुकूल असेल तरच कार्यसिद्धी होते.  अर्थ आणि कामाच्या प्राप्तीसाठी सुद्धा ईश्वराचे आवाहन आवश्यक आहे.  परमेश्वराचे आशीर्वाद-अनुग्रह-कृपा आवश्यक आहे.  म्हणून अर्थ व कामासाठी मी – ‘नमः’ म्हणजेच इदं त्यजामि |  मी ईश्वराला पत्र-पुष्पादि अर्पण करीत आहे.  

तिसरा ‘धर्म’ हा पारलौकिक पुरुषार्थ आहे. पारलौकिक स्वर्गप्राप्ति व स्वर्गभोग मिळावेत, यासाठी मी – नमः – इदं सर्वं त्यजामि | मी पत्र-पुष्पादि अर्पण करतो. स्वर्गादि प्राप्तीसाठी वेदांच्यामध्ये अनेक प्रकारचे यज्ञयागादि कर्म सांगितले जातात. यज्ञामध्येही हवन केले जाते. म्हणजेच तेथेही अर्पण केले जाते. त्याग केले जाते.

चवथा पुरुषार्थ म्हणजेच परमपुरुषार्थ ‘मोक्ष’ होय.  त्या मोक्षाच्या प्राप्तीसाठी मी सर्व त्याग करतो.  मोक्ष म्हणजेचअत्यंत दुःखनिवृत्तिः निरतिशय आनंदस्य प्राप्तिः |  सर्व प्रकारच्या दुःखांचा निरास आणि निरतिशय आनंदाची, सुखाची प्राप्ति होय.  निरतिशय आनंद हेच परमात्म्याचे स्वरूप आहे.  ते स्वरूप प्राप्त करण्यासाठीच म्हणजे मोक्षप्राप्तीसाठी – अहं इदं इदं त्यजामि |  मी या सर्वांचा त्याग करतो.  याचे कारण परमात्मस्वरूप प्राप्त करावयाचे असेल तर परमात्माव्यतिरिक्त अन्य सर्व विषयांचा त्याग केला पाहिजे.  


- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१  
- Reference: "
Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3rd Edition, March 2015



- हरी ॐ