Tuesday, December 10, 2019

संतत्व काय असते ? | What is Sainthood ?




भगवान ज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात –
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थमनोगतान् |
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ||                   (गीता अ. २-५५) 

हे अर्जुना !  जेव्हा अंतःकरणामधील सर्व कामनांचा, वासनांचा निःशेष त्याग होऊन तो पुरुष स्वतःच स्वतःच्या स्वरूपाने स्वतःमध्येच पूर्ण तृप्त, संतुष्ट होतो.  त्याच्या मनामध्ये एकही वासना शिल्लक राहत नाही, तोच स्थितप्रज्ञ पुरुष, ज्ञानी पुरुष आहे.  त्यालाच संत असे म्हणावे.  

म्हणून संत ही अंतरंगाची परमोच्च अवस्था आहे.  संत किंवा गुरु बनता येत नाही.  संत जन्मालाच यावे लागतात.  संत ही वृत्ति उदयाला यावी लागते.  घरदार सोडणे सोपे आहे.  अनेक तरुण मुले-मुली आश्रमात येतात.  सांगतात – खूप अध्यात्माची आवड आहे हो !  घर सोडले, आई-वडिलांना सोडले, नोकरी सोडली, आता आम्हाला अध्यात्म करायचे आहे.  त्यांना वाटते की, वेष बदलला, कपडे बदलले, कपाळाला गंध लावले, एक भजन म्हणून नाचलो, की आपण आध्यात्मिक झालो, साधु झालो.  परंतु ही चुकीची समजूत आहे.  संतत्व म्हणजेच सर्व कामनांचा त्याग, प्रखर वैराग्य.  संतश्रेष्ठ श्रीगजानन महाराज सांगतात –
संतत्व नाही कवित्वात | संतत्व नाही विद्वत्तेत |
संतत्व नाही मठात | तेथे स्वानुभव पाहिजे ||                  (श्री गजाननविजय)

संत ही अंतरंगाची अवस्था आहे.  त्यासाठी मन खूप विशाल व शुद्ध झाले पाहिजे.  संतश्रेष्ठ श्री तुकाराम महाराज सांगतात – देव पाहावयासी गेलो देव होऊनिया ठेलो ||  देव-ईश्वर शोधण्यासाठी मी प्रयत्न केला.  देवाला पाहण्याचा प्रयत्न केला.  परंतु देव पाहता-पाहता मी स्वतःच देवस्वरूप झालो.  देवस्वरूप यथार्थ जाणणे म्हणजे स्वतःच देवस्वरूप होणे होय.  साधकाला ईश्वराच्या व गुरूंच्या कृपेने यथार्थ व सम्यक् ज्ञानाची प्राप्ति होऊन ज्ञानाची साक्षात् अनुभूति येते.  त्याला सर्वच ठिकाणी परमेश्वराची सत्ता, अस्तित्व याची जाणीव होते.  


- "भज गोविंदम् |”या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५
- Reference: "
BhajGovindam" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, April 2015




- हरी ॐ



Tuesday, December 3, 2019

सत्संगाचे परिणाम | Effects of Satsang



सत्संगामध्ये गेल्यानंतर मनुष्याच्या जीवनामध्ये अंतर्बाह्य बदल होतो.  आपले बहिरंगाचे आचार बदलतात.  चांगले-वाईट, धर्म-अधर्म, नीति-अनीति, पाप-पुण्य यांचे स्पष्ट ज्ञान झाल्यामुळे मनुष्य अधर्मापासून, दुष्टाचारापासून निवृत्त होतो.  तो धर्माचरणाचे, सदाचाराचे जीवन जगू लागतो.  त्याचे विचारही बदलतात.  आपण चांगले वागावे, आपले जीवन चांगले व्हावे, असे त्याला मनापासून वाटते.  त्यामुळे त्याच्या मनामध्ये लगेचच चांगले बदल होतात.  मनामधील विषयांचा, विषयवासनांचा प्रभाव कमी-कमी होतो.  मनामध्ये वैराग्याची वृत्ति उदयाला येते.  मन भोगांसाठी व्याकूळ होत नाही.  इंद्रिय सुद्धा काही प्रमाणात संयमित होतात.  

मनामधील काम-क्रोध-लोभ-मोह-मद-मत्सरादि विकार कमी होऊन मन अधिक शुद्ध, सात्त्विक, अंतर्मुख होते.  या मनामध्ये श्रद्धा, सेवा, त्याग, समर्पण, भक्ति, अमानित्वादि दैवी गुणांचा उदय होतो.  मनुष्याचे जीवन धर्मपरायण, ईश्वरपरायण होते.  त्याचवेळी तो खऱ्या अर्थाने साधक होतो.  गुरूंनी उपदेश केलेल्या अनेक साधना तो साधक मोठ्या श्रद्धेने, उत्साहाने व निष्ठेने करू लागतो.  

खरे तर पूर्वी सुद्धा आपण पूजा-अर्चनादि करतच होतो.  परंतु ते सर्व यंत्रवत्, करायचे म्हणून करत होतो.  मात्र सत्संगामध्ये गेल्यानंतर श्रावणामधून ईश्वराच्या सगुण-निर्गुण स्वरूपाचे ज्ञान होते.  त्यामुळे ईश्वराच्या सगुण रूपाची गोडी वाटायला लागते.  पूजेमध्ये प्रेमाचा, भक्तीचा भाव जागृत होतो.  मग पूजादि कर्मांच्यामध्ये आनंद वाटतो.  त्यामुळे पूजा-जप-जाप्य-व्रतवैकल्य-उपवास-उपासना-तपश्चर्या-नामस्मरण या सर्व साधनांच्यामध्ये सातत्य निर्माण होते.  श्रीमद भागवतामध्ये नवविधा भक्तीचे वर्णन केले आहे.  साधकाने गुरुमुखातून ईश्वराचे स्वरूप श्रवण करावे.  कीर्तन, स्मरण, चरणसेवा, अर्चना, वंदन, दास्यत्व, सख्यत्व व सर्वात शेवटी स्वतःमधील अहंकार ईश्वरचरणी पूर्णतः समर्पण करणे, अशा या साधना आहेत.  

सत्संगाच्या प्रभावामुळे, गुरूंच्या आशीर्वादामुळे साधक या सर्व साधना सातत्याने करतो.  त्याच्या मनामधून मोहाची निवृत्ति होते.  विषयांचे व भोगांचे पूर्वीइतके आकर्षण राहत नाही.  ईश्वरावरील व गुरूंच्यावरील श्रद्धा दृढ व नितांत होते.  साधक गुरूंना ईश्वरस्वरूपच मानून गुरुसेवा करतो.  गुरुसेवा हेच त्याचे जीवन होते.  गुरु हीच श्रद्धा, गुरु हेच ज्ञान, गुरु हीच सेवा, गुरु हीच साधना, असे त्याचे जीवन गुरुमय होते.  

- "भज गोविंदम् |”या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५
- Reference: "
BhajGovindam" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, April 2015


- हरी ॐ


Tuesday, November 26, 2019

सत्संग म्हणजे नेमके काय? | What Exactly is ‘Satsang’?



सत्संग म्हणजे नेमके काय ?  साधु कुणाला म्हणावे ?  संत कुणाला म्हणावे ?  साधूंना कसे ओळखावे ?  कारण समाजामध्ये तर अनेक माणसे आहेत.  साधूंचा वेष घेतलेली अनेक माणसे दिसतात.  मग केवळ बाह्य वेषावरून भगवे कपडे, पांढरे कपडे किंवा रुद्राक्षांच्या माळा यावरून त्याला साधु समजावे का ?  कलियुगामध्ये पाखंडी, ढोंगी, लोकांनी या साधुवेषाचा आश्रय घेऊन साधूंच्या वस्त्राचा अक्षरशः अपमान केला आहे.  ‘साधु’ या शब्दालाच बदनाम केले आहे.  त्यामुळे समाजाचा ‘साधु’ या शब्दाकडे पाहाण्याचाच दृष्टीकोन बदलला आहे.  यासाठीच ‘साधु’ म्हणजे कोण हे प्रथम समजावून घेतले पाहिजे.

वेदांच्यामध्ये ‘संत’ शब्दाची व्याख्या केली आहे.
अस्ति ब्रह्मेति चेत् वेद सन्तमेनं ततो विदुरिति           (तैत्ति. उप.)
जो जो या विश्वामध्ये “ईश्वर आहे” असे निश्चितपणे जाणतो, ज्याची सत्स्वरूप असणाऱ्या ईश्वरावर नितांत श्रद्धा आहे, त्याला ‘संत’ असे म्हणावे.  म्हणून संत म्हणजे बाह्य वेष नव्हे, संत आपल्याला बहिरंगाने दिसत नाहीत.  आपण डोळ्याने माणसे पाहू शकतो.  हा चांगला माणूस, हा वाईट माणूस असे म्हणू शकतो.  परंतु हा संत असे डोळ्याने पाहू शकत नाही.  तर आपल्याला अंतःकरणामध्ये त्याच्या संतत्वाची, साधुत्वाची प्रचीति येते.  मनामध्ये अनुभव येतो.  महापुरुषांमधील दिव्यत्व, अलौकिकत्व हे डोळ्यांना दिसत नाही.  शरीराने किंवा इंद्रियांनी अनुभवता येत नाही.  तर शुद्ध अंतःकरणामध्ये त्याची प्रचीति येते.

ज्यावेळी आपल्याला एखाद्या स्थानामध्ये खऱ्या साधुत्वाची प्रचीति येते, तेव्हा त्या स्थानाविषयी आपल्या अंतःकरणामध्ये श्रद्धेचा भाव उदयाला येतो.  तिथेच आपण नतमस्तक होतो.  आपली बुद्धि तिथे विनयशील, शरणागत होते.  त्याचवेळी आपल्या जीवनामध्ये ते गुरूस्थान बनते.

यामुळे गुरु ही एक व्यक्ति नाही, गुरु हे एक मर्त्य शरीर नाही, गुरु हे नातेही नाही किंवा गुरु हा समाजातील अन्य माणसाप्रमाणे एक माणूस नाही.  तर गुरु हा अंतःकरणामध्ये उदयाला आलेला भाव आहे.  जीवनामध्ये असा गुरुभाव उदयाला येणे अत्यंत दुर्लभ आहे व गुरु मिळणे ही दुर्लभ आहे. 
  

- "भज गोविंदम् |”या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५
- Reference: "
BhajGovindam" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, April 2015



- हरी ॐ




Tuesday, November 19, 2019

तुमचा परिचय काय? | Introduce Yourself




खरे तर “मी काय आहे ?”  हे मला चांगले माहीत असते.  “तुम्ही कोण आहात ?”  असा प्रश्न विचारल्या नंतर आपण आपले नाव सांगतो, गाव सांगतो, पत्ता सांगतो, जास्तीत जास्त धर्म, जात, पंथ, वर्ण, आश्रम, लिंग सांगतो. याच्या व्यतिरिक्त आणखी दोन चार पदव्या सांगतो.  “मी पी.एच.डी. आहे.” एखादा म्हणेल की, “मी डबल पी.एच.डी. आहे. मी भारतरत्न आहे.”  मी नात्याच्या अनुषंगाने काही वेळेला उत्तर देईन की, “मी आई आहे किंवा वडिल आहे.”  

जर आपल्याला एक क्षणभर सांगितले की, “बाह्य कशाचाही आधार न घेता तुम्ही कोण आहात ?  हे सांगा.”  यावर आपल्याला काहीही उत्तर देता येत नाही.  त्यावेळी समजते की, अजूनपर्यंत कधीही मी ‘मी’ चा विचारच केलेला नाही.  मी म्हणजे कोण ?  माझे खरे स्वरूप काय ?  याविषयी ज्ञान देणारी विद्या म्हणजे उपनिषद् होय.  साधकाला उपनिषद् विचारप्रवृत्त करते.  आचार्य शिष्याला प्रश्न विचारतात – “ तू कोण आहेस ?  तू कोठून आलास ?  हे विश्व काय आहे ?  हे विश्व कोठून निर्माण झाले ?”  हा विचार कर.  

बुद्धिमान मनुष्य – ‘मी’ कोण आहे ?  याचा स्वतःच विचार करू लागेल.  परंतु तो तासन् तास, वर्षानुवर्षे, जन्मानुजन्मे ‘मी’ चा जरी विचार करीत राहिला तरी त्याला ‘मी’ चे यथार्थ स्वरूप समजणे शक्य नाही, कारण आचार्य सांगतात –
पण्डितेनापि स्वातंत्र्येण ब्रह्मान्वेषणं न कुर्यात् |           (शांकरभाष्य)   
एखादा पंडित, विद्वान मनुष्य असेल, तरी त्याने सुद्धा ब्रह्माचा शोध स्वतंत्रपणे घेऊ नये.  स्वबुद्धिप्रमाण ठेवून केलेला शोध व्यर्थ ठरतो.

संत कबीर म्हणतात – लहर ढूंढे लहर को कपड़ा ढूंढे सूत | जीव ढूंढे ब्रह्म को तीनों ऊत के ऊत ||
 जर कापड सुताला शोधत असेल, लाट पाण्याला शोधत असेल, तसाच जर मी ‘मी’ ला स्वतंत्रपणे शोधायला लागलो तर जन्मभर मला शोध लागणार नाही.  

म्हणून हा ‘मी’ चा शोध घेण्यासाठी “तू उप म्हणजे जवळ जा.”  कोणाच्या जवळ ?  तर ज्यांना ‘मी’ चे स्वरूप यथार्थ समजलेले आहे, अशा श्रेष्ठ पुरुषांजवळ जा.  ते आत्मस्वरूप जाणण्यासाठी श्रोत्रिय आणि ब्रह्मनिष्ठ गुरूंच्याकडेच गेले पाहिजे.  


- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "
Mundakopanishad" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, March 2007


- हरी ॐ


Tuesday, November 12, 2019

अत्यंत समीप कोण आहे? | Who is the Nearest?




अत्यंत समीप असणाऱ्या विषयाचे ज्ञान जर उपनिषद् देत असेल तर मग मला सर्वात अधिक जवळ कोण आहे ?  आपल्या जवळ अनेक विषय आहेत.  कधी कधी आपल्याला विश्व सुद्धा जवळ वाटते.  विश्वामध्ये अनेक खंड आहेत.  त्यामध्ये आशिया खंड आपल्या आणखी जवळ, त्याच्यामध्येही भारत देश आपल्याला जवळ, त्याच्यामध्ये सुद्धा आपले स्वतःचे महाराष्ट्र राज्य जवळ, महाराष्ट्रामध्ये सुद्धा आपले शहर, शहरामध्येही आपले घर जवळ, घरामध्ये माणसे जवळ, त्यापेक्षा माझी वस्त्रे आणखी जवळ, वस्त्रांच्या अनुषंगाने शरीर जवळ, शरीराच्या अनुषंगाने इंद्रिये, नंतर प्राण, नंतर मन, नंतर बुद्धि, नंतर चित्त, नंतर अहंकार माझ्या अगदी जवळ आहे.  

त्याच्यानंतर माझ्या अत्यंत जवळ कोण ?  फक्त ‘मी’ माझ्या अत्यंत जवळ आहे, कारण ‘मी’ आणि ‘मी’ यांच्यामध्ये अजिबात – तसूभर सुद्धा अंतर नाही.  म्हणून ‘मी’ मीच्या अत्यंत जवळ आहे आणि त्या अनुषंगाने अन्य सर्व विषय माझ्यापासून अत्यंत दूर आहेत.  

म्हणून व्यवहारामध्ये दूर आणि जवळ हे सापेक्षित शब्द आहेत.  एका वस्तूच्या अनुषंगाने एखादी वस्तु जवळ होते, परंतु तीच वस्तु दुसरी वस्तु मध्ये आल्यामुळे ज्या वस्तूला मी एका क्षणापूर्वी जवळ म्हटले होते, तीच वस्तु दुसऱ्याच क्षणी दूर होते.  याप्रकारे क्रमाने मीमांसा केली तर समजते की, माझ्या सर्वात जवळ फक्त ‘मी’ आहे आणि उपनिषद् दूरच्या वस्तूचे ज्ञान देत नाही.  

‘मी’ शिवाय जे जे काही जगामध्ये आहे, त्याचे ज्ञान द्यायची गरजच नाही.  त्याचे ज्ञान देणारी अन्य भरपूर शास्त्रे आहेत.  अॅनॉटॉमी, फिजीऑलॉजी, सायकॉलॉजी, वगैरे वगैरे.  परंतु उपनिषद् या शब्दामधील ‘उप’ या उपसर्गामधून सूचित होते की, उपनिषद् हे अन्य ज्ञान देत नसून ‘मी’चे ज्ञान देते.  म्हणून उपनिषद् ही सर्वश्रेष्ठ असणारी विद्या आहे.


- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "
Mundakopanishad" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, March 2007



- हरी ॐ


Tuesday, November 5, 2019

आत्मवस्तु कशी जाणावी ? | How to Know ‘Self’ ?




व्यवहारामध्ये घट, पट, वृक्ष वगैरेदि विषय दृश्य, स्थूल, इंद्रियगोचर आहेत.  त्यांचा रंग, रूप, नाम, गुण, धर्म, विकार, जाति वगैरेदि सर्वांचे मला ज्ञान प्राप्त होते.  परंतु आत्मा ही घटाप्रमाणे कोठेतरी विश्वामध्ये ठेवलेली वस्तु नाही, तर आत्मा ही पंचज्ञानेंद्रिये आणि पंचकर्मेंद्रिये यांच्या कक्षेच्या अतीत असणारी अतींद्रिय वस्तु आहे.  

आत्मवस्तु ही अत्यंत सूक्ष्म आणि सर्वव्यापक आहे.  तसेच अन्य वस्तूंच्याप्रमाणे आत्म्याला नाम, रूप, रंग, जाति वगैरेदि विकार नाहीत.  म्हणूनच आपण आत्म्याचे ज्ञान बाह्य प्रमाणांच्या साहाय्याने घेऊ शकत नाही.  आधुनिक वैज्ञानिक युगात, एकविसाव्या शतकात नव्हे, अशी अनेक शतके आली आणि गेली, अनेक शोध लागले, कोणी कितीही प्रयत्न केला, तरी सुद्धा आत्मा हा कधीही डोळ्यांचा, इंद्रियांचा इतकेच नव्हे, तर मनबुद्धीचा सुद्धा विषय होऊ शकत नाही.  ज्या गोष्टी डोळ्यांना दिसत नाहीत, त्यांचा आपण मनाच्या साहाय्याने अनुभव घेतो.  म्हणून आपल्याला मनामध्ये सुखदुःखादि अनुभवायला येतात. काही वेळेला मी बुद्धीने अनुभवतो.  पण आत्मा हा बुद्धीचा विषय होऊ शकत नाही.  बुद्धीने कितीही लटपट केली, चार भिंतींच्यामध्ये दारे बंद करून आत्मविचार केला – “आत्मा कसा असेल ?”  कितीही बुद्धि चालविली तरी सुद्धा आत्म्याचे स्वरूप समजू शकत नाही.  

मग शंका निर्माण होईल की, या आत्म्याचे ज्ञान कसे प्राप्त करणार ?  अन् शक्यच नसेल तर विनाकारण कशाला प्रयत्न करावेत ?  अज्ञात आत्म्याचे ज्ञान कसे घेणार ?  तर त्यासाठी साधन एकच, ते म्हणजे – उपनिषत् प्रमाणम् |  जिज्ञासु साधकांना श्रुति सांगते की, उपनिषत्-वेदान्त हेच अत्यंत प्रमाणभूत शास्त्र आहे.  अतीन्द्रिय असणाऱ्या, इंद्रिय-मन-बुद्धीला अगोचर असणाऱ्या आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करावयाचे असेल तर याठिकाणी शास्त्रकार, आचार्य किंवा श्रुति स्वतःच अन्य सर्व साधनांचा निरास करते आणि सिद्ध करते की, उपनिषत् हेच प्रमाणभूत शास्त्र आहे.  

ज्या ज्या ठिकाणी मनुष्याची बुद्धि येते, तेथे आपोआपच त्या ज्ञानामध्ये बुद्धीच्या मर्यादा, बुद्धीमध्ये असणारे राग-द्वेष, कलुषितता अंतर्भूत झाल्यामुळे त्या ज्ञानाला सुद्धा मर्यादा येतात.  परंतु वेद आणि वेदान्तशास्त्र हे अपौरुषेय असल्यामुळे मनुष्याच्या बुद्धीमधील दोष शास्त्रामध्ये येऊ शकत नाही.  म्हणून आत्मविद्येसाठी वेदान्तशास्त्र हेच एकमेव साधन आहे.


- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "
Mundakopanishad" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, March 2007


- हरी ॐ


Friday, October 25, 2019

आत्म्याचा आरसा | The Mirror of Self





साधकाला ब्रह्मज्ञान घेण्यासाठी योग्य, निर्दोष असे यथार्थ प्रमाण आवश्यक आहे.  मग शंका येईल की, तत् किं प्रमाणम् ?“ते प्रमाण कोणते आहे ?”  शिष्याला आत्मज्ञान घ्यावयाची इच्छा आहे, स्वतःचेच ज्ञान घ्यावयाची इच्छा आहे.  पण तो स्वतःच स्वतःचे ज्ञान घेऊ शकत नाही.  बुद्धिमान मनुष्य अन्य प्रमाणांच्या साहाय्याने “मी” व्यतिरिक्त जे जे काही आहे, त्या संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान घेतो, पण तो “मी” चे ज्ञान मात्र घेऊ शकत नाही.  त्याला स्वतःला स्वतःचे ज्ञान नाही.  

उदा.  माझा स्वतःचाच चेहरा माझ्या अत्यंत जवळ आहे.  परंतु दुर्दैवाने बाकी सर्व विश्व मी पाहातो, फक्त माझा चेहरा पाहू शकत नाही.  मला स्वतःचाच चेहरा पाहावयाचा असेल, तर त्यासाठी योग्य साधनाची आवश्यकता आहे.  भिंत समोर ठेवली, अन् त्यात “चेहरा पहा” असे म्हटले तर पाहाता येईल का ?  नाही, तर त्यासाठी योग्य, निर्दोष साधनाची – प्रमाणाची आवश्यकता आहे, आणि ते प्रमाण म्हणजेच “आरसा !”  आरशामध्ये मी माझा चेहरा पाहातो आणि पाहून मला समजते की, “मी असा-असा आहे.”  जसे आहे तसे आरशात दिसते.  आरशाचे काम एकच – जसे तुम्ही आहात, तसे बरहुकुम दाखविणे !  तुमचेच तुम्हाला दर्शन करवून देणे, हेच आरशाचे प्रयोजन आणि कार्य आहे.  म्हणून आरसा हे स्वतःचा चेहरा पाहण्यासाठी प्रमाण आहे.  तसेच याठिकाणी सांगतात की, जर स्वतःच्या स्वरूपाचे ज्ञान घ्यावयाचे असेल, “मी” च्या स्वरूपाचे ज्ञान घ्यावयाचे असेल तर - किं प्रमाणम् ?  काय प्रमाण आहे ?  
शास्त्रकार सांगतात – वेदन्तो नाम उपनिषत् प्रमाणम् |          (वेदान्तसार)

वेदान्तशास्त्र हे एकच प्रमाण आहे.  त्यालाच उपनिषद असे म्हटले जाते.  उपनिषद हेच माझ्या स्वरूपाचे ज्ञान घेण्यासाठी योग्य असे यथार्थ साधन आहे.  अन्य कोणतेही साधन नाही.  शास्त्रकार याठिकाणी अन्य सर्व शास्त्रांचे, अन्य सर्व साधनांचे खंडन करतात.  अन्य सर्व साधने, अन्य सर्व व्यावहारिक ज्ञान बाह्य दृश्य विषयांचे ज्ञान देते.  परंतु स्वस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करावयाचे असेल, तर वेदान्तशास्त्र हेच अत्यंत प्रमाणभूत शास्त्र आहे.



- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "
Mundakopanishad" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, March 2007



- हरी ॐ


Tuesday, October 22, 2019

गुरुशिष्यपरंपरा | Uninterrupted Knowledge Tradition





विश्वाच्या आरंभी असणारे चार वेद – ऋगवेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद हे सर्व वेद आणि वेदांच्यामधील ज्ञान आज मी अध्ययन करू शकत असेन तर “हे ज्ञान माझ्यापर्यंत कसे आले ?”  याचा विचार केला पाहिजे.  हे ज्ञान केवळ यंत्रवत् आलेले नाही.  या ज्ञानाला “श्रुति” म्हटले जाते.  श्रुति याचा अर्थ श्रवण होय.  फार प्राचीन काळी, युगायुगांचा पूर्वी लिहिण्याची – लेखनाची कला सुद्धा अवगत नव्हती.  अशा वेळी ऋषीमुनींना ध्यानावस्थेमध्ये स्फुरलेले मंत्र त्यांच्या शिष्यांनी श्रवण करून, ते स्मरण करून त्यांनी आपल्या शिष्यांना – प्रशिष्यांना अध्यापन केले.  

अशा प्रकारे या गुरुशिष्यपरंपरेने आजपर्यंत ही विद्या आपल्यापर्यंत आलेली आहे.  त्यातील एकही मंत्र विस्मृत न होता, त्या मंत्रामधील काहीही न गाळता आणि त्या मंत्रांच्यामध्ये स्वतःच्या बुद्धीने अधिक न घालता ते मूळ मंत्र आजपर्यंत आलेले आहेत.  लाखो-कोट्यावधी वर्ष गेल्यानंतर जर मी आजही ते ज्ञान विधिवत् गुरुशिष्यपरंपरेने घेत असेन तर त्याच्यामागे फार मोठा संप्रदाय आहे.  फार मोठी अलौकिक व अपूर्व परंपरा आहे.  म्हणूनच आपल्या संकृतीमध्ये गुरुशिष्यपरंपरेला अनन्यसाधारण महत्व आहे.  

गुरुशिष्य परंपरा हा आपल्या संकृतीचा गाभा आहे.  म्हणूनच या परंपरेमध्ये अनेक शिष्टाचार व श्रेष्ठ आचारसंहिता आहे.  वेदांतशास्त्राचे अध्ययन करावयाचे असेल तर ती मान्य केलीच पाहिजे.  मी जर शास्त्रअध्ययन करीत असेन तर यामध्ये माझे स्वतःचे कर्तुत्व नाही.  मी भाग्यवान आहे की, या परंपरेमध्ये मला श्रवण करायला मिळते आहे.  श्रुति म्हणते –
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः |                       (कठ. उप. १-२-७)  

हे शास्त्र शास्त्रशुद्ध श्रवण करायला मिळणे सुद्धा दुर्लभ आहे.  बाकी सर्व चिरीमिरी शास्त्र सांगणारे भरपूर आहेत आणि ऐकणारे ही भरपूर आहेत.  परंतु या परंपरेप्रमाणे शास्त्रशुद्ध अध्ययन हे अत्यंत दुर्लभ आणि दुर्मिळ आहे.  असे हे उपनिषद् ही जड असणारी विद्या नव्हे, तर श्रुति जणु काही माता आहे आणि ती सर्व अज्ञानी असणाऱ्या जीवांना हे ज्ञान प्रबोधन करते.  



- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "
Mundakopanishad" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1st Edition, March 2007


- हरी ॐ