निर्गुण-सगुण भिन्न नाहीत | Equivalence Of Manifested And Formless

 

महाप्रलयाच्या वेळी शून्य, अत्यंत सूक्ष्म असे निरुपाधिक परब्रह्म सत्तास्वरूपाने राहते.  त्यानंतर पुन्हा ज्यावेळी पुढील सर्गाचा म्हणजे सृष्टीचा आरंभ होतो, त्यावेळी परब्रह्मामध्ये "मी देह आहे" असा भाव निर्माण होतो.  निर्गुण-निर्विशेष चैतन्यामध्ये "देहोSहं" असे स्फुरण पावते.  त्यामधूनच - एकोSहं बहुस्याम् |  असा संकल्प निर्माण होतो आणि त्यावेळी एकामधून - अद्वयामधून काकतालीय न्यायाप्रमाणे अचानक भिन्न-भिन्न आकार दिसू लागतात.  सर्वप्रथम ब्रह्माजीची निर्मिती होते.  निर्गुण सगुणत्वाला प्राप्त होते.  पहिला आकार म्हणजे ब्रह्मदेव होय.  त्यानंतर पुढे मिथुनामधून सर्व प्रजा उत्पन्न होते.

 

वस्तुतः निर्गुण आणि सगुण हे दोन भिन्न नाहीत.  निर्गुणामधून सगुणाची निर्मीती होते म्हणजेच निर्गुणामध्ये सगुणाचा भास होतो.  जसे दोरीमधून साप निर्माण होतो. दोरी स्थिर, अचल आहे.  परंतु त्यातूनच आपणास अचानक हालचाल झाल्यासारखे वाटते आणि सापाचा भ्रम निर्माण होतो.  मग साप दिसला की, तो साप कोणत्या जातीचा आह ?  कोणत्या रंगाचा आहे ?  किती लांबीचा आहे ?  किती विषारी आहे ?  याची आपण चर्चा करतो.

 

परंतु या सर्व चर्चा व्यर्थ आहेत.  कारण त्या चर्चा उत्पन्न न झालेल्या सापाबद्दल आहेत.  साप दोरीमधून निर्माण होत नाही.  तर दोरीच्या अज्ञानामधून निर्माण होतो.  नव्हे, साप निर्माणच होत नाही तर सापाचा केवळ भास निर्माण होतो.  मग कोणी साप निर्माण झाला असे म्हणो किंवा निर्माण झाला नाही, असे म्हणो !  पारमार्थिक दृष्टीने या विधानाला महत्त्व नाही.

 

तसेच पृथ्व्यादि पंचमहाभूते निर्माण झाली, असे कोणी म्हणो किंवा निर्माण झाली नाहीत, असे म्हणो !  ही सर्व विधाने औपचारिक आहेत.  वस्तुतः निर्गुणामधून काहीही निर्माण झालेले नाही.  झालेच असेल तर ते केवळ ब्रह्माजीच्या संकल्पामधून - कल्पनेमधून निर्माण होते.  म्हणून ही सृष्टी म्हणजे ब्रह्माजीच्या कल्पनेला मिळालेला केवळ आकार आहे.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti 2022

- हरी ॐ–

व्यक्ताव्यक्तामधून प्रवास | Traversing Via Expressed-Unexpressed

 

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |

अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ||                             (गीता अ. २-२८)

भगवान म्हणतात – हे अर्जुना !  सर्व भूतमात्रे अव्यक्तामधून व्यक्त होतात व पुन्हा व्यक्तामधून, दृश्य रूपामधून अव्यक्त अवस्थेमध्येच जातात.  फक्त व्यक्तावस्थेमध्येच सर्व भूतमात्रे दृश्य रूपाने अनुभवायला येतात.

 

भगवान दृष्टांत देतात –

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |

तथा शरीराणि विहाय जीर्णा – न्यन्यानि संयाति नवानि देहि ||          (गीता अ. २-२२)

ज्याप्रमाणे आपण शरीरावर वस्त्र धारण करतो.  थोड्या वेळाने एक वस्त्र काढून दुसरे वस्त्र धारण करतो. वस्त्रांचे अनेक प्रकार आहेत.  घरातील वस्त्रे, बाहेर जाण्याचे, ऑफिसला जाण्याचे, लग्न

समारंभांना जाण्याचे किंवा झोपताना घालावयाचे अशी अनेक वस्त्रे आपण दिवसातून अनेक वेळा काढतो व घालतो.  त्या त्या प्रसंगांना अनुरूप वेष धारण करतो.  याठिकाणी वस्त्र हे माझ्यापासून नित्य भिन्न स्वरूपाचे आहे.  म्हणजेच वेष व वेषधारी हे दोन भिन्न आहेत.  म्हणून मी वेश धारणही करतो आणि वेषांचा त्यागही करतो.  वेषांचा त्याग झाला किंवा वस्त्र काढले, वस्त्र फाटले, वस्त्र जाळून टाकले तरी वेषधारी असणाऱ्या ‘मी’ चा मात्र कधीही नाश होत नाही.

 

किंवा आपण सर्वजण नाटक पाहतो.  समजा, तीन अंकी नाटक व एकपात्री प्रयोग असेल तर एकच नट तीन अंकांच्यामध्ये तीन वेगवेगळ्या भूमिका करतो.  पहिल्या अंकात तो नट राजाचा वेष घेऊन राजाची भूमिका करतो.  राजाप्रमाणेच सर्व भोग घेऊन व्यवहार करतो.  तोच नट दुसऱ्या अंकामध्ये प्रधानाची हुबेहुब भूमिका करतो आणि तिसऱ्या अंकामध्ये तोच नट एखाद्या भिकाऱ्याची भूमिका अत्यंत समर्थपणे वठवितो.  परंतु हे तीनही वेष धारण करून या सर्व भूमिका पार पाडताना त्या नटाला निश्चितपणे माहीत असते की, मी राजा नाही, प्रधान नाही अथवा भिकारीही नाही.  मी वेषधारी या वेषांपासून नित्य भिन्न आहे.  त्याचप्रमाणे जीव अनेक शरीरे धारण करतो.  अनेक शरीरांचा त्यागही करतो.  शरीरे नाश झाली तरी जीवाला मात्र मृत्यु नाही.  तर जीव सतत पुढे-पुढे अनेक योनींच्यामध्ये प्रवेश करीत राहतो.

 

- "भज गोविंदम् |” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५   
- Reference: "Bhaj Govindam" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–