Tuesday, May 21, 2024

मिथ्या जगताबद्दलची एक कथा | A Story About Futile World

 



वसिष्ठ रामायणामध्ये एक सुंदर कथा आहे.  कुलगुरू वसिष्ठ प्रभू श्रीरामांच्या राजदरबारामध्ये रोज प्रबोधन करण्यासाठी येत असत.  रोज – ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या |  असा उपदेश करीत.  रोज तोच तोच उपदेश ऐकून श्रीरामाला कंटाळा येतो.  एक दिवस प्रभू श्रीराम आपल्याच गुरूंच्या ज्ञानाची परीक्षा पाहण्याचे ठरवितात.  त्याप्रमाणे नियोजन करतात.  एक दिवस वसिष्ठ मुनी ज्या मार्गाने राजदरबारामध्ये येत, त्या मार्गाने त्यांच्या मागे एक पिसाळलेला हत्ती सोडला जातो.  तो हत्ती पाहताच वसिष्ठ मुनी घाबरतात.  जीव मुठीत धरून पाळतात आणि धापा टाकीत राजदरबारामध्ये प्रवेश करतात.  त्यांना तसे पाहून श्रीराम त्यांच्या घाबरण्याचे व पळण्याचे कारण विचारतात.  वसिष्ठ मुनी घडलेला वृत्तांत प्रभू श्रीरामाला कथन करतात.  यावर श्रीराम वसिष्ठ मुनींनाच शंका विचारतात की, “अहो !  तुम्ही जर मला रोज उपदेश करता की, हे सर्व मिथ्या आहे.  असे असताना मिथ्या असणाऱ्या हत्तीला तुम्ही कसे काय घाबरलात ?

 

हा प्रश्न ऐकल्याबरोबर वसिष्ठ मुनींना जे समजायचे ते समजते.  रामाला वाटत असते की, हे सगळे शाब्दिक ज्ञान आहे.  परंतु वसिष्ठ मुनी रामाला उपदेश देतात – “अरे बाळा !  हे श्रीरामा !  मी जे ज्ञान तुला सांगितले, ते तू अर्धवट ऐकलेस.  हे सर्व मिथ्याच आहे.  तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे त्ती मिथ्या आहे, हत्तीचे धावणे, माहूत, इतकेच नव्हे, तर मिथ्या हत्तीला घाबरलेला वसिष्ठही तितकाच मिथ्या आहे.  त्याचे घाबरणेही मिथ्या आहे आणि त्याहीपेक्षा मिथ्या हत्तीला, मिथ्या गुरूंच्यावर सोडणारा राम सुद्धा तितकाच मिथ्यास्वरूप आहे.

 

याठिकाणीच कथा संपते.  या कथेमधून फार मोठे तत्त्व सांगितलेले आहे.  शास्त्र समजणे, शास्त्राची दृष्टि समजणे खरोखरच फार अवघड आहे.  शास्त्र समजण्यासाठी तितकेच परिपक्व मन हवे.  सर्वच ब्रह्मस्वरूप आहे आणि सर्वच मिथ्या आहे, ही दोन्हीही वाक्ये एकाच अधिकरणामध्ये वापरली जातात.  फक्त एकाचा बाध केलेला आहे आणि एकाची सत्ता सिद्ध केलेली आहे.  विश्वाचा बाध केला आणि त्याच ठिकाणी त्याच अधिकरणामध्ये ब्रह्मस्वरूपाची सिद्धि केली.  ब्रह्म हेच पारमार्थिक सत्य आहे.  त्याव्यतिरिक्त अन्य सर्व मिथ्या, अनृत आहे.


 

- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मार्च २००७   
- Reference: "
Mundakopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, March 2007


- हरी ॐ




Monday, May 13, 2024

ब्रह्माजींचे स्वप्न | The Dream Of Brahmaji

 




ज्याप्रमाणे आकाशामध्ये अनेक आकार भासतात किंवा मनाने कल्पना करून एखाद्या मनुष्याची आकृती दिसते, त्याचप्रमाणे ब्रह्मदेवाचा देह सुद्धा भासमान होतो.  परंतु ब्रह्मदेवाचा देह भासत असला तरी तो वस्तुतः निर्माण झालेला नसून तो पृथ्व्यादि पंचमहाभूतांनी रहित असतो.  म्हणजेच पृथ्वी वगैरेदि पंचमहाभूतांचा काहीच संबंध नसूनही केवळ संकल्पाने ब्रह्मदेवाचा आकार भासमान होतो.

 

हे दृश्य विश्व म्हणजे आकाशामधून जणु काही स्फुरण पावलेले विविध आकार आहेत.  ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य मनामध्ये अनेक संकल्प करतो.  त्याला अनेक कल्पना स्फुरतात आणि तो त्या कल्पनांच्यामधून सृष्टि निर्माण करतो.  प्रत्येक मनुष्य आपल्या मनामध्ये स्वतःचे असे मनोविश्व निर्माण करतो.  तो स्वतःच त्या विश्वाचा उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता होतो.  असा तो मनुष्य जणु काही त्याच्या मनोसृष्टीचा ब्रह्मदेव असतो.

 

मग एक सामान्य मनुष्य कल्पनेमधून सृष्टि निर्माण करीत असेल तर ब्रह्माजीच्या कल्पनेमधून ही सृष्टि निर्माण होते, यात काय आश्चर्य ?  मनोविश्व तयार करीत असताना मनुष्य जणु काही स्वयंभू ब्रह्माजीसारखा दिसतो.  हा जीव कल्पना रंगवून जशी आपली एक सृष्टि तयार करतो, तशीच ब्रह्मदेवाने ही सृष्टि अत्यंत निर्मल अशा मायारहित, निर्गुण, निर्विशेष आकाशात केली आहे.

 

आकाशात अचानक मोत्यांचा हार दिसावा, इतक्या सहजतेने या सृष्टीची निर्मिती झाली आहे.  किंवा आपल्या कल्पनेमध्ये, स्वप्नामध्ये एखादी नगरी दिसावी, त्याचप्रमाणे पृथ्व्यादि पंचमहाभूते आणि ब्रह्मदेवाचा आकार या विश्वात निर्माण झाला.  थोडक्यात, हे दिसणारे विश्व आणि आपण स्वतः सुद्धा सर्व ब्रह्माजीची कल्पना आहे.  किंवा ब्रह्माजीला पडलेले स्वप्न म्हणजेच ही सृष्टि आहे.  ही सृष्टि स्वप्नवत् असून केवळ संकल्पामधून निर्माण झाली आहे.  त्यामुळे ही सृष्टि ब्रह्माजीने निर्माण करताना बाहेरून कोणतीही सामग्री आणली नाही.  फक्त संकल्प केला - सोSकामयत |  आणि तो बहुरूपाला प्राप्त झाला.  ही सृष्टि म्हणजे ब्रह्माजीचा केवळ संकल्प किंवा स्वप्न आहे.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२   
- Reference: "Yogavashishtha
" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti 2022


- हरी ॐ



Monday, May 6, 2024

समता, तुष्टि, यश | Equality, Satisfaction, Success

 



समता – समचित्तता |  भगवान म्हणतात –

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |                    (गीता अ. २-३८)

जीवनामध्ये इष्ट-अनिष्ट, प्रिय-अप्रिय, अपेक्षित-अनपेक्षित, चांगला-वाईट कोणताही प्रसंग आला की, हर्ष-विषादामुळे सतत हेलकावे निर्माण होतात.  काही वेळेला मन उचंबळून येते तर कधी ते निराश होते.  म्हणून अभ्यासाने मन हर्ष-विषादयुक्त होऊ न देता संतुलित ठेवणे म्हणजे समता होय.

 

समतेचा दुसरा अर्थ – सर्वत्र समदर्शनं इति समता |  सम हा शब्द उच्च-नीच, उत्कर्ष-अपकर्ष, तर-तमरहित असलेले ब्रह्मस्वरूप निर्देशित करतो.  ते सर्वांच्यामध्ये पाहाणे म्हणजेच समता होय.  म्हणून म्हटले आहे –

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि |

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||                   (गीता अ. ५-१८)

विद्या व विनयसंपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रे आणि चांडाळ या सर्वांच्यामध्ये ज्ञानी पुरुष समदृष्टि ठेवणारे असतात.  यामुळे आपोआपच भेदबुद्धि निरास होते.

 

तुष्टि – तुष्टि म्हणजे संतोष.  किंवा जे काही प्रारब्धानुसार मिळते त्यामध्ये समाधान वृत्ति असणे.  हे समाधान बाह्य प्राप्तीवर अवलंबून नसते.  तर ती अंतःकरणाची अवस्था आहे.  या वृत्तीमध्ये विषयांच्याबद्दल हव्यास, तृष्णा नसते.  व्याकुळता नसते.  त्यामुळे – यत् अल्पं तत् बहुः |  अगदी थोडे मिळाले तरीही ते पुष्कळ आहे.  अशी संतोषकारक वृत्ति असते.  ही अवस्था केव्हा येते – स्वानंदानुभवः संतोषः इति |  आत्मन्येवात्मना तुष्टः |  स्वतःच्याच स्वरूपाचा आनंद अनुभवते.  त्यावेळी ते पूर्ण संतुष्ट होते.  त्या अवस्थेमध्ये कशाचीही इच्छा नसते.  अपेक्षाही नसते.  ती स्वानुभूतीची अवस्था म्हणजे संतोष होय.

 

यश – धर्मनिमित्ता कीर्तिः |  तडजोड न करता सातत्याने धर्मानुष्ठान करून सदाचार, सत्कर्म, चारित्र्यसंपन्न राहून प्राप्त केलेली कीर्ति म्हणजेच खरे यश आहे.  ते यश चिरंतन टिकणारे आहे.  अन्य सर्व यश तात्कालिक असून नाहीसे होणारे आहे.  म्हणून समर्थ सुद्धा म्हणतात –

सदाचार हा थोर सांडू नये तो |  जनी तोचि तो मानवी धान्य होतो ||          (मनोबोध)

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002


- हरी ॐ




Monday, April 29, 2024

अविचाररूपी निद्रा | The Stupor of Indiscrimination

 



हे राघवा !  अविचाररूपी निद्रा ही काजळाप्रमाणे काळी असून तिच्यामध्ये मदिरेचे धर्म आहेत.  म्हणून हे रामा !  तुझ्यामधून अशा निद्रेचा नाश होवो.  जसे मनुष्याला झोपेमध्ये काहीच कळत नाही, तसेच अविचार ही सुद्धा मनुष्याला दीर्घकाळ लागलेली निद्रा आहे.  एक वेळ रोजची झोप बरी !  कारण त्यामधून सकाळी मनुष्य जागृत होतो.  परंतु अविचाररूपी निद्रेमध्ये झोपलेल्या मनुष्याला असे वाटत असते की, आपल्याला सर्व काही समजते.  परंतु वस्तुतः त्याला काहीही समजत नसते.  अशी ही निद्रा काजळाप्रमाणे अत्यंत गडद म्हणजे अंधारमय, अज्ञानमय आहे.  तसेच मदिरेचे सर्व गुणधर्म या अविचाररूपी निद्रेमध्ये आहेत.  मदिरा प्याली की, जसे मनुष्याला धुंदी चढते, त्याला कसलीच शुद्ध राहत नाही.  मनुष्य विवेकभ्रष्ट झाल्यामुळे आपण काय बोलतो, काय करतो, याचे भान त्याला राहत नाही.  असे आचरण अविचारी पुरुषाचे असते.  म्हणून साधकामध्ये अविचाराचा एक अंश सुद्धा राहू नये.

 

विचाररहित, अज्ञानी मनुष्यामध्ये पुरुषाची बुद्धि अतिशय विकल, अशक्त होते.  बुद्धिमान पुरुषाच्या अंतःकरणामध्ये विवेकरूपी चंद्रप्रकाशामुळे सर्वच स्पष्ट दिसते.  परंतु अविचारी मनुष्याला मात्र कोणत्याच गोष्टीचे स्पष्टपणे ज्ञान होत नाही.  जसे लहान मुलाला अंधारात वेताळाची भीति दाखविली तर त्याला सगळीकडे वेताळच दिसायला लागतो.  त्यामुळे ते मूल भयग्रस्त होते.  तसेच अविचारी मनुष्याला सुंदर चंद्र सुद्धा एखाद्या दगडाप्रमाणे भासू लागतो.  थोडक्यात, विचारभ्रष्ट मनुष्य चांगल्याला वाईट व वाईटाला चांगले मानू लागतो.

 

अविचारी मनुष्याचे मन म्हणजे दुःखरूपी धान्याचे कोठार असते.  जसे कोठारे धान्याने गच्च भरलेली असतात, त्याचप्रमाणे अविवेकी मनुष्याच्या मनात अनेक दुःखे असतात.  त्याच्यासमोर कोणी आले तर तो आपले दुःखचरित्र सांगण्यास सुरुवात करतो.  अशा या मनुष्यावर अनेक संकटे येतात.  अविचारी मनुष्याचे मन हे संकटरूपी लता-वेलींना वाढविणाऱ्या वसंत ऋतुप्रमाणे असते.  जेथे अविचार आहे, तेथे दुःख व संकटे येतात.  वसंत ऋतुमध्ये जशा लता-वेली बहरतात तसेच अविचारी मनुष्यावर दुःखांचा व संकटांचा वर्षाव होतो.  म्हणून हे रामा !  अशा अविवेकाचा व अविवेकी लोकांचा साधकाने दुरूनच त्याग करावा.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "
Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, May 2019


- हरी ॐ




Tuesday, April 23, 2024

संगत्याग | Giving-Up Inferior Company

 



संग दोन प्रकारचा आहे.  विषयी पुरुषांचा संग आणि ईश्वरनिष्ठ, भगवद्भक्तांचा संग.  जे लोक प्रेमाचा उत्कर्ष होण्यामध्ये प्रतिबंध करणारे आहेत, म्हणजेच ज्यांच्या संगतीमुळे आपल्या मनात परमेश्वराचे प्रेम वाढण्याऐवजी विषयांचे विचार येतात, उपभोगाच्या कामना निर्माण होतात, मन क्षुब्ध होते, अशुद्ध होते अशा वैषयिक लोकांचा संग टाळावा.  जे प्राकृत बुद्धीचे नास्तिकवादी तसेच विषयांच्या आणि उपभोगांच्या चर्चेमध्ये रस घेतात अशा पुरुषाचा संग टाळावा.  भगवान गीतेमध्ये म्हणतात - अरतिर्जनसंसदि |

 

मग कोणाचा संग धरावा ?  जे विषयभक्त नसून भगवद्भक्त आहेत.  ज्यांचे आचार, विचार, उच्चार शुद्ध आहेत, श्रद्धावान आहेत अशा पुरुषांचा संग करावा.  ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात -

चंद्रमे जे अलांछन मार्तंड जे तापहीन ।  ते सर्वाही सदासज्जन सोयरे होतु ।।       (ज्ञानेश्वरी)

ईश्वरनिष्ठ पुरुषांचा संग करावा.  तो संग मनुष्याच्या उद्धाराला कारण होतो.

 

सत्संगत्वे निःसङ्गत्वम्  

निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वम् |

निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वम्  

निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ||                                       (भज गोविन्दम् )

 

यावरून सिद्ध होते की, ज्याला स्वतःचा उत्कर्ष किंवा जीवनाचे सार्थक करावयाचे असेल त्याने ईश्वरनिष्ठ पुरुषांचा संग करावा.  तो संग मनुष्याला परमोच्च अवस्थेपर्यंत, ईश्वरस्वरूपापर्यंत नेऊन जीवन तृप्त, पूर्ण करील.  सर्व जीवन आनंदरसाने भरून जाईल.  सर्व दुःख, यातना, संसाराचा संपूर्ण उच्छेद होईल.  थोडक्यात जीवनाला पूर्णत्व देण्याचे सामर्थ्य ईश्वरनिष्ठ पुरुषांच्या संगतीमध्ये आहे.  म्हणून अन्य सर्व विषयासक्त पुरुषांचा संग त्याग करावा असे म्हटले आहे.  परंतु खरे पाहाता त्याग करण्याची जरूरी नाही, कारण ईश्वरनिष्ठांच्या संगतीमुळे अन्य सर्व लोक आपोआपच आपल्यापासून दूर होतील.  फक्त त्यासाठी आपली दृढ श्रद्धा आणि निष्ठा असणे आवश्यक आहे.

 

- "नारदभक्तिसूत्र" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, एप्रिल २००६
- Reference: "
Narad Bhaktisutra" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3rd Edition, April 2006


- हरी ॐ




Tuesday, April 16, 2024

निर्गुण-सगुण भिन्न नाहीत | Equivalence Of Manifested And Formless

 



महाप्रलयाच्या वेळी शून्य, अत्यंत सूक्ष्म असे निरुपाधिक परब्रह्म सत्तास्वरूपाने राहते.  त्यानंतर पुन्हा ज्यावेळी पुढील सर्गाचा म्हणजे सृष्टीचा आरंभ होतो, त्यावेळी परब्रह्मामध्ये "मी देह आहे" असा भाव निर्माण होतो.  निर्गुण-निर्विशेष चैतन्यामध्ये "देहोSहं" असे स्फुरण पावते.  त्यामधूनच - एकोSहं बहुस्याम् |  असा संकल्प निर्माण होतो आणि त्यावेळी एकामधून - अद्वयामधून काकतालीय न्यायाप्रमाणे अचानक भिन्न-भिन्न आकार दिसू लागतात.  सर्वप्रथम ब्रह्माजीची निर्मिती होते.  निर्गुण सगुणत्वाला प्राप्त होते.  पहिला आकार म्हणजे ब्रह्मदेव होय.  त्यानंतर पुढे मिथुनामधून सर्व प्रजा उत्पन्न होते.

 

वस्तुतः निर्गुण आणि सगुण हे दोन भिन्न नाहीत.  निर्गुणामधून सगुणाची निर्मीती होते म्हणजेच निर्गुणामध्ये सगुणाचा भास होतो.  जसे दोरीमधून साप निर्माण होतो. दोरी स्थिर, अचल आहे.  परंतु त्यातूनच आपणास अचानक हालचाल झाल्यासारखे वाटते आणि सापाचा भ्रम निर्माण होतो.  मग साप दिसला की, तो साप कोणत्या जातीचा आह ?  कोणत्या रंगाचा आहे ?  किती लांबीचा आहे ?  किती विषारी आहे ?  याची आपण चर्चा करतो.

 

परंतु या सर्व चर्चा व्यर्थ आहेत.  कारण त्या चर्चा उत्पन्न न झालेल्या सापाबद्दल आहेत.  साप दोरीमधून निर्माण होत नाही.  तर दोरीच्या अज्ञानामधून निर्माण होतो.  नव्हे, साप निर्माणच होत नाही तर सापाचा केवळ भास निर्माण होतो.  मग कोणी साप निर्माण झाला असे म्हणो किंवा निर्माण झाला नाही, असे म्हणो !  पारमार्थिक दृष्टीने या विधानाला महत्त्व नाही.

 

तसेच पृथ्व्यादि पंचमहाभूते निर्माण झाली, असे कोणी म्हणो किंवा निर्माण झाली नाहीत, असे म्हणो !  ही सर्व विधाने औपचारिक आहेत.  वस्तुतः निर्गुणामधून काहीही निर्माण झालेले नाही.  झालेच असेल तर ते केवळ ब्रह्माजीच्या संकल्पामधून - कल्पनेमधून निर्माण होते.  म्हणून ही सृष्टी म्हणजे ब्रह्माजीच्या कल्पनेला मिळालेला केवळ आकार आहे.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२   
- Reference: "Yogavashishtha
" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti 2022


- हरी ॐ




Tuesday, April 9, 2024

शम आणि दम | Mitigation And Control

 



शमः – अन्तःकरणस्य उपशमः इति शमः |  अंतःकरणाची सहज-स्वाभाविक असलेली विषयाभिमुख प्रवृत्ति आहे.  त्यावर नियमन किंवा निग्रह करणे म्हणजे शम होय.  येथे मनानेच मनाच्या बहिर्मुख प्रवृत्तीवर आवर घालावा.  भगवान म्हणतात – अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते |  सतत अभ्यास आणि वैराग्य यांच्या साहाय्याने मनोनिग्रह प्राप्त होतो.

 

दमः – बाह्येन्द्रियोपशमः इति दमः |  बाह्येंद्रियांच्यावर संयमन किंवा नियमन असणे म्हणजेच इंद्रियदमन होय.  दमन अनेक प्रकाराने होऊ शकेल –

१) इंद्रिये स्वभावतःच विषयाभिमुख असल्यामुळे ती सतत विषयांच्यामागे रमतात.  परंतु पुष्कळ वेळेला विषय घातक आहेत असे समजले तरी इंद्रिये त्या विषयभोगामध्ये प्रवृत्त होतात.  अशा वेळी घातक किंवा शरीरस्वास्थ्याला हानिकारक असलेल्या विषयांच्यापासून इंद्रियांना आवरणे म्हणजे दमन होय.

२) इंद्रिये विषयाभिमुख झाली म्हणजे विषयांचा हव्यास निर्माण होतो.  या विषयांमुळे हळूहळू इंद्रिये स्वैर, उच्छृंखल होऊन अधर्मामध्ये किंवा पापकर्मामध्ये प्रवृत्त होतात.  हे मनुष्याचे अधःपतन आहे.  म्हणून इंद्रियांना अधर्माचरणामध्ये प्रवृत्त होऊ न देणे हेही इंद्रियदमन आहे.

३) अधर्माचरण किंवा पापकर्मापासून इंद्रिये निवृत्त केली तरी ती फार काळ स्वस्थ बसणार नाहीत.  कर्म करणे हा इंद्रियांचा स्वभाव असल्यामुळे पुन्हा ती कर्मामध्ये प्रवृत्त होणारच !  म्हणून अशा वेळी त्या इंद्रियांना जाणीवपूर्वक अभ्यासाने आणि प्रयत्नाने सतत धर्माचरण, सत्कर्म, सदाचार यामध्ये प्रवृत्त केली पाहिजेत.  यामुळे आपोआपच इंद्रियांच्या स्वाभाविक प्रवृत्तीवर नियमन होते.  तेच दमन होय.

४) पुष्कळ वेळेला व्यवहारामध्ये काय करावे आणि काय करू नये ?  तसेच काय खावे आणि काय खाऊ नये ?  तसेच किती खावे ?  वगैरे इंद्रियच ठरवितात.  यामुळे मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जाऊन स्वतःच स्वतःचा नाश करून घेतो.  अशा वेळी मनुष्याचा खरा पुरुषार्थ इंद्रियांच्या आहारी न जाता योग्यायोग्याचा विचार करूनच विवेकाने इंद्रियांना कर्मामध्ये प्रवृत्त व्हावे.  नाहीतर त्यांनी त्यांच्या स्थानामध्ये शांत बसावे.  थोडक्यात इंद्रियांच्या प्रत्येक व्यापारावर विवेकाचा अंकुश असला पाहिजे.  यालाच इंद्रियदमन म्हणतात.

 

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002


- हरी ॐ