कल्पित पदार्थांचे कारण | Root Cause Of Imagined Objects

 

स्वप्नामध्ये अपूर्व पदार्थ हे स्थानीचा अपूर्व धर्म आहे.  स्थानी म्हणजेच स्वप्नस्थानामधील स्वप्नद्रष्टा पुरुष होय.  स्वप्नद्रष्टा पुरुष स्वप्नामध्ये जे जे काही अपूर्व पाहतो, ते सर्व त्या स्वप्नद्रष्ट्याचेच धर्म असतात.  ते अपूर्व पदार्थ स्वयंसिद्ध नसून स्वप्नपुरुषाचेच धर्म असतात.  हे समजण्यासाठी आचार्य येथे दृष्टांत देत आहेत.

 

ज्याप्रमाणे, स्वर्गामध्ये राहणाऱ्या इंद्राला हजार डोळे असणे, हा त्याचा धर्म आहे.  स्थानमहात्म्यामुळे इंद्राला सहस्राक्षत्वादि धर्म प्राप्त होतात.  त्याचप्रमाणे स्वप्नद्रष्ट्याला सुद्धा कधी-कधी अपूर्व विषय पाहण्याचे अपूर्व सामर्थ्य प्राप्त होते.  यामुळे स्वप्नद्रष्टा काही वेळेला स्वप्नामध्ये आपल्याच मनामधील विकल्पांना, कल्पनांना अपूर्व दृश्याच्या रूपामध्ये पाहतो.  हा अपूर्व धर्म स्वप्नद्रष्ट्याच्या स्वस्वरूपाप्रमाणे स्वतःसिद्ध नाही, तर स्वप्नपुरुष स्वप्नामध्ये आपल्या मनामधील वासनारूपी सूक्ष्मसंस्कार अपूर्व दृश्यरूपाने पाहतो.  हे तर सहज स्पष्ट आहे.  यामध्ये काही आश्चर्य नाही.

 

ज्याप्रमाणे एखादा सुशिक्षित मनुष्य देशदेशांतराचे मार्ग समजावून घेऊन भिन्न-भिन्न देशांना, स्थानांच्यामध्ये जाऊन तेथे विशिष्ट असे पदार्थ पाहतो, त्याचप्रमाणे स्वप्नद्रष्टा पुरुष सुद्धा स्वप्नामध्ये जाऊन तेथे अपूर्व, विशिष्ट पदार्थ पाहतो.  स्वप्नविश्व हे वासनामय विश्व आहे.

 

म्हणूनच विशेष स्थानामध्ये म्हणजेच जागृतावस्थेत रज्जुसर्प, मृगजळ इत्यादि अनेक पदार्थ जागृत पुरुषाला दिसत असूनही ते मिथ्या, असत् असतात.  त्याचप्रमाणे स्वप्नामध्ये स्वप्नपुरुषाला दिसणारे दृश्य पदार्थही असत् असतात.  जसे जागृतावस्थेत दोरीवर साप दिसतो, वाळूच्या जमिनीवर पाणी दिसते.  यामध्ये साप हा बाहेर कोठे दिसत नसून दोरी या अधिष्ठानामध्येच दिसतो.  पाणी हे जमिनीच्या अधिष्ठानावरच दिसते.  म्हणून येथे अधिष्ठानभूत दोरी किंवा पाणी हेच सत्य असून दिसणारा सर्प व मृगजळ हे मिथ्या आहेत.  त्याचप्रमाणे स्वप्नामध्ये दिसणारे सर्व दृश्य पदार्थ हे स्वप्नाचे अधिष्ठान असणाऱ्या स्वप्नद्रष्ट्याचे-स्थानीचे धर्म आहेत.  अधिष्ठानभूत स्वप्नद्रष्टा हा सत्य असून स्वप्नात दिसणारे सर्व स्वप्नदृश्य पदार्थ मात्र अध्यस्त, भासमान, रज्जुसर्पाप्रमाणे, मृगजळाप्रमाणे कल्पित-मिथ्या-असत् स्वरूपाचे आहेत.

 

 

- "माण्डूक्योपनिषत्” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, डिसेंबर २०१६
- Reference: "Mandukyopanishad" by ParamPoojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, December 2016

- हरी ॐ–

चित्ताच्या अतीत | Beyond Mind And Thought

 

ज्यावेळी हे चित्त एका विषयावरून दुसऱ्या विषयावर जात असते, त्यावेळी एक विषयवृत्ति संपून चित्तामध्ये दुसरी विषयवृत्ति उत्पन्न होत असते.  त्या दोन वृत्तींच्यामधील चित्त हे शांत, वृत्तिरहित असते.  ती चित्ताची अवस्था म्हणजेच चैतन्य असून हे राघवा !  त्याच स्थितीमध्ये तू सदैव तन्मय हो.  जेथे जागृतावस्था नाही, स्वप्न नाही अथवा निद्राही नाही, असे जे या अवस्थांच्याही अतीत असणारे सनातन निर्विषयक परमात्मस्वरूप आहे, ते चेतन नाही व जडही नाही, अशा परमात्मस्वरूपाशी तू तन्मय हो.  एखाद्या दगडामध्ये जी जडता असते, त्या जडतेचा त्याग केल्यावर जी निश्चल स्थिति राहते, तशा निश्चल स्थितीमध्ये तू सदैव राहा !  एखाद्या वेळी तू काही व्यवहार करीत असशील किंवा काही वेळेस क्रियारहित होऊन शांत, अक्षुब्ध होऊन बसशील, अशा दोन्हीही क्रिया व अक्रिया यांच्यामध्ये तू अत्यंत स्थिर-निश्चल-कूटस्थ असणाऱ्या परमात्मस्वरूपाशीच तन्मय हो.

 

हे राघवा !  अशी सहजस्थिति प्राप्त झाल्यानंतर तू शरीराने अनेक प्रकारची कर्मे करीत असशील किंवा व्यवहाररहित होऊन शांत बसला असशील, तरीही तू त्या सहजावस्थेमध्ये सुखाने राहा.  कारण याप्रकारे स्वरूपनिष्ठ झालेला ज्ञानी कशाचीही इच्छा करीत नाही.  तो केव्हाही कोणाचाही थोडा देखील द्वेष करीत नाही.  राघवा !  हीच अत्यंत परिपूर्ण व श्रेष्ठ स्थिति आहे.  या आत्मस्थितीमध्ये तू निःशंक होऊन स्वस्थ राहा.  देहबुद्धि धारण करू नकोस.  देहाशी तादात्म्य पावून देहवृत्तींच्यामध्ये पडू नकोस.

 

ज्याप्रमाणे अज्ञानी लोक भविष्याचे चित्रण करून अनेक कार्यांच्यामध्ये प्रवृत्त होतात, त्याप्रमाणे हे रामा !  तू या चित्तवृत्तींच्यामध्ये यत्किंचित् देखील व्यग्र होऊ नकोस.  तेर उलट तू सत्यस्वरूप आत्मचैतन्यामध्ये स्थिर हो.  जसे दूर स्थानामध्ये असलेला मनुष्य आपल्यासाठी लाकूड किंवा दगडाप्रमाणेच असून त्याचा आपल्याला काहीही उपयोग नसतो, तसेच तू या चित्ताकडे पाहा.  एकदा तू आत्मस्वरूपामध्ये स्थिर व दृढ झालास की, तू चित्तरहित होशील.  मग तू चित्ताशी तादात्म्य पावणार नाहीस.

 

हे रामा !  ज्याप्रमाणे दगडामध्ये पाणी नसते, पाण्यामध्ये अग्नि नसतो, त्याचप्रमाणे तुझ्यामध्ये - या जीवात्म्यामध्ये चित्ताची वास्तविक सत्ता नसतेच.  मग सांग रामा !  जीवात्म्यामध्येच चित्त नसेल तर परमात्म्यामध्ये कोठून असणार ?  अर्थात परमात्म्यामध्ये चित्त अस्तित्वातच नाही.  त्यामुळे जे चित्त मुळात अस्तित्वातच नाही, त्या चित्ताने काही पाहिले असेल किंवा काही क्रिया केल्या असतील तर त्या सर्व क्रिया करूनही न केल्यासारख्याच आहेत, असा तू सतत विचार कर.  कारण पुन्हा पुन्हा केलेल्या या विचारानेच जीव चित्ताच्या अतीत जाऊ शकतो.

 

- "योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti 2022

- हरी ॐ–

सहा प्रकारची शरणागति | Six Types Of Surrender

 

भगवंताला दीनभाव अत्यंत प्रिय आहे. नारदमहर्षि म्हणतात - दैन्यप्रियत्वात् |       (नारदभक्तिसूत्र)

भक्त ज्यावेळी अत्यंत दीन, अगतिक होतो, त्याचवेळी तो परमेश्वराला अनन्यभावाने शरण येतो.  म्हणून भगवान म्हणतात -

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज |  

अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ||                             (गीता अ. १८-६६)

किंवा -

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत |

तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ||                         (गीता अ. १८-६२)

हे अर्जुना !  तू अन्य सर्व आश्रयांचा त्याग करून फक्त मला - परमेश्वरालाच श्रद्धाभक्तियुक्त अंतःकरणाने शरण ये.  मी स्वतः तुझा या संसारसागरामधून उद्धार करेन.

 

परमेश्वराला शरण जाणे म्हणजे काय ?  शरणागति सहा प्रकारची आहे. शास्त्रकार सांगतात -

अनुकूलस्य संकल्पः प्रतिकूलस्य वर्जनम् |

रक्षिष्यतीति विश्वासः गोप्तृत्वे वरणं तथा |

आत्मनिक्षेपकार्पण्ये षड्विधा शरणागतिः ||

१) परमेश्वराच्या अनुकूल राहण्याचा संकल्प करणे.

२) परमेश्वराच्या प्रतिकूल असणाऱ्या सर्व गोष्टींचा त्याग करणे.

३) परमेश्वर माझे रक्षण करेल हा दृढ विश्वास ठेवणे.

४) संकटकाळी परमेश्वरालाच रक्षणकर्ता म्हणून निवडणे.

५) आत्मसमर्पण करणे.

६) अंतःकरणामध्ये दीनभाव, व्याकुळता, दैन्यता निर्माण करणे.

 

अशा प्रकारे परमेश्वराला शरण गेले पाहिजे.  शरणागति ही शारीरिक क्रिया नाही.  शरणागति म्हणजेच स्वतःचे रागद्वेष, विकार, स्वतःचा अहंकार-ममकार, सर्वस्व अर्पण करणे होय.  स्वत्वाचाच त्याग झाला पाहिजे.  अर्पण एकदाच करता येते.  एकदा अर्पण केले की, आपले स्वतःचे काहीच राहात नाही.  

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

विषयरूपी वाऱ्याने अस्वस्थ | Tossed-up By Sense Objects

 

साधक स्वस्वरूपामध्ये स्थिर व शांत होतो.  त्यावेळी त्याच्या चित्तामधील सर्व इच्छा गळून पडतात.  मन, बुद्धी, इंद्रिये शांत होतात. ज्ञा नी पुरुष वासनाशून्य झाल्यामुळे त्याची कर्मे सुद्धा क्षीण होतात.

 

ज्याप्रमाणे एखाद्या यंत्राचे बटन दाबले कि यंत्र चालू होते व पुन्हा दाबले कि ते बंद होते.  यंत्राला शक्ति मिळाली नाही की, आपोआपच शांत होऊन बंद पडते.  त्याप्रमाणेच ज्ञानी पुरुषाच्या अंतःकरणामध्ये वासना किंवा इच्छा उत्पन्न होत नसल्यामुळे ज्ञानी पुरुषाच्या क्रिया शांत होतात.  तसेच त्याला जगताचे मिथ्यात्व समजल्यामुळे शरीरयात्रार्थ कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.  ती कर्मे त्याला बद्ध करीत नाहीत.  सर्व शरीर प्रारब्धाला समर्पित करून तो शांतीने आणि आनंदाने राहातो.

 

पूर्वीच्या काळी एडक्यांचा खेळ होता.  दोरीच्या दोन टोकांना एडके बांधले जायचे.  त्यांच्यामध्ये एक नळी असायची.  नळीमधील दोरी जसजशी हलेल, तसतसे ते एडके हलायचे.  त्याप्रमाणेच हे रामा !  हे मनरूपी यंत्र चालण्यासाठी विषयभोगवासना हीच कारण आहे.  वासनाच मनुष्याच्या मनाला आयुष्यभर खेळवितात.  वासनांच्यामुळे मनुष्याचे मन सतत अस्वस्थ व अस्थिर होते.

 

हे रामा !  ज्याप्रमाणे वाऱ्याची हालचाल ही  वाऱ्यामध्येच होत असते, त्याचप्रमाणे विषयांच्या ज्ञानामध्येच इंद्रियांची हालचाल होत असते.  इंद्रियांचे सर्व व्यापार विषयोपभोगांमध्ये होतात.  म्हणून विषयरूपी वारा आला की, अज्ञानी लोकांचे मन अस्वस्थ व विकारयुक्त होते.  

 

परंतु याउलट आत्मज्ञान मात्र अत्यंत शुद्ध ज्ञान आहे.  जसजसे, अंतःकरणामध्ये आत्मज्ञान उदयाला येते, तसतसे ज्ञानी पुरुष अंतर्मुख होतो आणि त्याला सर्व पदार्थ, सर्व दिशा, सर्व काळ, या सर्वांचे दर्शन आपल्या स्वतःच्या स्वरूपामध्ये होते.  म्हणजेच  तो संपूर्ण दृश्य विश्व आत्मचैतन्यस्वरूपामध्ये पाहतो.  हे संपूर्ण दृश्य विश्व भासमान व मिथ्या असून वस्तुतः आत्मस्वरूपामध्येच अधिष्ठित आहे, याचे त्याला ज्ञान असते.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

एकांतवासाचे फायदे | Benefits Of Solitude

 

एकान्तवास कशासाठी करावा ?  त्याचे अनेक फायदे आहेत.

१) आपल्या व्यावहारिक जीवनामध्ये बाह्य विषयांचे आकर्षण मनाला सतत भुरळ पाडत असते.  विषय अत्यंत मोहक असल्यामुळे नकळत आपण त्यांना बळी पडत असतो आणि त्याबरोबर वाहात राहातो.  विषयसंगामुळे आपल्या मनात सतत अनेक प्रकारचे संकल्प-विकल्प, आशा-आकांक्षा निर्माण होतात आणि त्यातुनच कामादि विकार निर्माण होतात.  आपण कितीही चांगले असलो तरी लोकांच्या सान्निध्याने कपटीपणा, द्वेष, मत्सर, कटुता वगैरे आपण शिकतो.  त्यांच्या सवयी आपण उचलतो.  म्हणून काही काळ का होईना प्रत्येकाने सर्व विषयांचा आणि जनसंपर्काचा त्याग करून एकान्तवास करावा.

 

२) जीवन जगत असताना अनेक संकटे, दुःखाचे प्रसंग सतत येत असतात.  हे प्रसंग का येतात ?  याचे कारण शोधताना आपण सर्व दुःखांचे मूळ कारण बाहेर शोधत असतो - मग ते प्रसंगामध्ये, विषयामध्ये किंवा व्यक्तीमध्ये असो.  एकान्तवासात मनुष्य एकटा असतो.  सर्व जनसंपर्क आणि प्रसंगांच्यापासून काही प्रमाणात दूर राहातो.  काही प्रमाणात का होईना तो आत्मपरीक्षण करतो.  अंतर्मुख होण्याची त्याला संधी मिळते.  सर्व दुःखांचे कारण आपल्या मनातच आहे हे एकान्तवासामध्येच समजते.  जर बदल करावयाचा असेल तर आपल्याला आपले मन कसे आहे ?  त्यात काय दोष आहेत ?  आपण कोठे आहोत ?  हे स्पष्टपणे समजले पाहिजे आणि दोष समजण्याची संधी फक्त एकान्तवासातच मिळते.  दोष समजल्यानंतर ते काढून टाकण्याचा जो प्रयत्न करतो तोच खरा साधक आहे.

 

३) आपण आपल्या मनाला सतत कोणत्यातरी विषयात गुंतवीत असतो, कारण थोडे शरीराने शांत बसले की मन उफाळून येते.  ते आपण सहन करू शकत नाही.  या मनाला सामोरे जाणे अत्यंत कठीण जाते.  जो स्वतःच्या मनाला सामोरे जातो तोच विश्वाला, जीवनातील सर्व प्रसंगांना अत्यंत सहजपणे सामोरे जाऊ शकतो.  हे अंतरिक सामर्थ्य येण्यासाठी एकान्तवासाची जरूरी आहे.  एकान्तवासात मनाला बाहेर कोठेही गुंतविता येत नाही.  तसेच विषयांचा, लोकांचा संपर्क नसल्यामुळे मनाने मनाला सामोरे गेले पाहिजे.  या अभ्यासाने मनाची अंतरिक शक्ति वाढते.  मन अंतर्मुख होते.  असे मन ईश्वरचिंतनामध्ये एकाग्र करता येते.  हे चिंतन, उपासना एकान्तवासामध्येच होते.  म्हणून एकान्तवास साधनेला पूरक आणि पोषक आहे.

 

- "नारदभक्तिसूत्र" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, एप्रिल २००६
- Reference: "Narad Bhaktisutra" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3^rd Edition, April 2006

- हरी ॐ –

एकात्मक दृष्टि | Unitive View

 

सर्व तत्त्वज्ञानी पुरुषांच्यामध्येही श्रेष्ठ असणाऱ्या हे रामा !  अरे, हे नानाविध असणारे अनंत, अमर्याद असणारे हे संपूर्ण विश्व सन्मात्रच आहे हे तू जाणून घे.  विश्व म्हणजे चैतन्यच आहे.  विश्व नावाची वेगळी गोष्टच येथे अस्तित्वात नाही.  हीच पारमार्थिक दृष्टि आहे.  जो अज्ञानी जीव या पारमार्थिक दृष्टीने पाहत नाही, त्यालाच हे विश्व शेकडो-लाखो भ्रमांनी युक्त असल्यासारखे दिसते.  परंतु राघवा !  हे विश्व म्हणजे चैतन्याचा केवळ चमत्कार आहे.  याशिवाय अन्य काहीही नाही.  जसे प्रत्येकाला प्रत्येकाच्या संकल्पनगरीमध्ये भिन्न भिन्न नगरी दिसतात, तेथील व्यवहार दिसतात, त्याचप्रमाणे हे दृश्य विश्व म्हणजे केवळ कल्पनाविलास आहे.

 

ज्याप्रमाणे एका मनुष्याच्या मनामधील देशकाळांच्या कल्पनेला दुसऱ्या मनुष्याच्या मनामधील देशकाळ बाधा आणू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे जीवांच्या चित्तामध्ये अनेक प्रकारच्या वासना असल्यामुळे त्या त्या प्रमाणे अनेक सर्ग-सृष्टि उत्पन्न होतात.  त्या एकमेकांना बाधा करीत नाहीत.  प्रत्येकाची सृष्टि ही भिन्न भिन्न आहे.  तसेच हे रामा !  जग भिन्न, जगापासून मी भिन्न, माझ्यापासून ईश्वर भिन्न, या भेदबुद्धीमुळेच "हे जग, हा मी" असे भ्रम उत्पन्न होतात.

 

जसे सोन्याकडे सोन्याच्या दृष्टीने पाहिले नाही, तर त्यामध्ये अलंकारांचा भ्रम उत्पन्न होतो.  तसेच तत्त्वाची दृष्टि प्राप्त झाली नसेल तर अनेक भेद उत्पन्न होतात.  जसे अलंकारादींचे भ्रम हे सोन्यामध्ये होतात व अलंकारांना सत्ता सुद्धा सोन्यामुळेच मिळते.  मात्र भेददृष्टीचा त्याग केला तर तेथे केवळ सोने आणि सोनेच अनुभवायला येते.

 

त्याचप्रमाणे या जगाकडे भेददृष्टीने न पाहता तत्त्वाच्या दृष्टीने पाहिले तर समजते की, अविद्या ही कधीही आत्मतत्त्वापासून भिन्न नसते.  अलंकारादि महाभेद डोळ्यांना दिसले तरी त्यांच्यामध्ये एकच एक शुद्ध सोने आहे.  या ऐक्यबोधामुळे सद्रूप दिसणारे जगही असद्रूप होते.  म्हणजेच ते जग तात्त्विक दृष्टीने चैतन्यमयच होते.  जसे मातीची चित्रे मृण्मय असतात.  लाटा, तरंग वगैरे जलमय असतात.  लाकडाची मूर्ति म्हणजे लाकूडच असते.  घट व तत्सम वस्तु या मृण्मयच असतात.  त्याचप्रमाणे त्रैलोक्याचा हा भ्रम ब्रह्ममयच आहे.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti 2022

- हरी ॐ–

अनन्यता | Single Pointed Basis

 

भगवान नारदमहर्षि म्हणतात - अन्याश्रयाणां त्यागः अनन्यता |         (नारदभक्तिसूत्र )

जीवन जगत असताना आपण आपल्या कामना, इच्छा पूर्ण करण्यासाठी अनेक गोष्टींचा आश्रय घेतो.  भक्ताने, साधकाने या सर्व आश्रयांचा त्याग केला पाहिजे.

 

१. धनाश्रय - व्यवहारामध्ये इच्छापूर्तीचे धन हे प्रमुख साधन मानले जाते.  आपल्याकडे पैसे असेल तर आपण पैशाने वस्तूच काय पण माणसे सुद्धा विकत घेऊ, असा अहंकार निर्माण होतो.  स्वतःच्या धनसंपत्तीवर मनुष्याचा प्रचंड विश्वास असतो.

२. कर्माश्रय - अनेक प्रकारच्या व्यावहारिक बहिरंग कर्मांच्यामध्ये प्रवृत्त होऊन मनुष्य आपल्या सर्व कामना पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतो.  कर्म हे कामनापूर्तीचे साधन असेल तरीही कर्माने मनुष्याच्या सर्वच कामना पूर्ण होत नाहीत.

३. देवताश्रय - काही भक्त आपल्या कामना पूर्ण करण्यासाठी अनेक छोट्या मोठ्या देवतांचा आश्रय घेतात.  साधक आपली ज्ञानसाधना सोडून कामानेने प्रेरित होतो आणि शीघ्र फळ देणाऱ्या या देवतांच्या उपासनेमध्येच रममाण होतो.  यामुळे सतत एकामागे एक कामनांचे वर्धन होऊन भक्त अधिक कामुक, विषयासक्त होतो.  परमेश्वरस्वरूपापासून दूर जातो.

४. अन्य जीवाश्रय - काही लोकांचा अन्य व्यक्ति, नातेवाईक, सगेसोयरे, मित्र यांच्यावर विश्वास असतो.  परंतु दुर्दैवाने अन्य लोकही आपल्याप्रमाणेच जीवनामध्ये दुःखी, निराश, उद्विग्न झालेले असतात.  या विश्वामधील अन्य कोणतीही व्यक्ति माझा उद्धार करू शकत नाही.  म्हणून साधकाने अन्य जीवाश्रयाचा त्याग करावा.

५. स्वबलाश्रय - 'मी' माझ्या कर्तृत्वाने जप, तप, साधना, उग्र तपश्चर्या करून परमेश्वराला प्राप्त कारेन, असा अहंकार निर्माण होतो.  परंतु स्वकर्तृत्वाचा अहंकार आणि परमेश्वर या दोन गोष्टी एके ठिकाणी राहू शकत नाहीत.  म्हणून साधकाने या फाजील आत्मविश्वासाचाही त्याग करावा.

 

भक्ताने या सर्व आश्रयांचा फोलपणा, मर्यादा जाणाव्यात.  त्याचवेळी भक्त अत्यंत अगतिक, व्याकूळ होईल.  त्यावेळी तो परमेश्वराची कर्तुं-अकर्तुं शक्ति मान्य करून अनन्य भावाने परमेश्वरचरणी लीन होईल.  त्याचवेळी अन्य आश्रय आपोआप गळून पडतात.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–