Tuesday, February 21, 2017

आहार नियमन आणि यज्ञ | Nutrition Best Practices and Yajna



काही साधक आहारावर नियमन करतात.  यामध्ये अनेक नियम आहेत.

१). आहार जिभेच्या सुखासाठी नसून शरीररक्षणासाठी व पोषणासाठी आहे हे लक्षात ठेवावे, ज्यामुळे साधना करता येईल.
२). मनामध्ये रजोगुण व तमोगुण उत्तेजित न होणारा, विकार निर्माण न होणारा आहार शुद्ध व सात्त्विक असावा.  असा आहार अधिकाधिक सात्त्विक वृत्ति होण्यास साहाय्यकारी होईल.
३). आहार योग्य प्रमाणात घ्यावा.  शास्त्रकार म्हणतात: पूरयेदशनेनार्धं तृतीयमुदकेन तु |  वायोः संचरणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत्  ||  जठराचा १/२ भाग अन्नाने भरावा, १/४ पाण्याने भरावा आणि १/४ भाग वायूच्या संचरणासाठी मोकळा सोडावा.  अजिबात न खाणे किंवा अति खाणे योग्य नाही.  योग्य प्रमाणामध्ये आवश्यक तेवढाच आहार घ्यावा.  हे अत्यंत कठीण आहे.  यासाठी मनावर आणि इंद्रियांवर संयमाची जरुरी आहे.  तसेच सत्कर्माने मिळालेले अन्न खाणे. दुष्टाचाराने, अनीतीने मिळालेले अन्न खाऊ नये. सदाचाराने मिळवलेले अन्न संस्कारयुक्त असते.
४.) अन्न खाताना वेळेची बंधने पाळावीत.  अवेळी न खाता योग्य वेळीच खावे.
५). अन्न खाण्यापूर्वी भूतयज्ञ, अतिथियज्ञ, देवयज्ञ, पितृयज्ञ आणि ब्रह्मयज्ञ असे पाच यज्ञ करावेत.  
याचे कारण आपल्याला जे अन्न मिळते त्यामध्ये अनेक दृष्ट आणि अदृष्ट घटक आहेत.  त्यांची कृतज्ञता म्हणून त्यांना त्यांचा भाग प्रेमाने अर्पण करणे आवश्यक आहे.  आपल्या अन्नातील एक भाग प्राणीमात्रांना, पशूपक्षांना द्यावा.  हा भूतयज्ञ आहे.  दुसरा भाग अतिथीला अर्पण करावा.  हा अतिथि यज्ञ होय.  तिसरा भाग देव देवतांना अर्पण करावा.  चौथा भाग पितरांना द्यावा.  हे देवयज्ञ आणि पितृयज्ञ आहेत आणि पाचवा भाग वैश्वदेव यज्ञामध्ये परमेश्वराला अर्पण करावा.  त्यानंतर राहिलेला भाग प्रसाद म्हणून ग्रहण करावा.

अशा प्रकारे काही लोक आहारावर नियमन करून इंद्रियांच्यावर दमन करतात आणि शरीरशुद्धि, इंद्रियशुद्धि व चित्तशुद्धि करून घेतात.


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002



                                                                      - हरी ॐ –                  

Tuesday, February 14, 2017

स्वातंत्र्य आणि प्रकृतीचा स्वभाव | Freedom and Force of Own Nature


प्रत्येक जीव स्वतःच्या कर्मानुरूप त्या त्या कर्माचे फळ – सुखदुःख अनुभवण्यासाठी जन्माला येतो.  यामुळे जीवन जगत असताना त्याला स्वातंत्र्य असेल तरी सर्व व्यवहार त्याच्या वासना नियमित करतात.  उदा.  एखादी गाय खुंटीला बांधली असेल तरी दोर जितका लांब आहे तितक्याच अंतरापर्यंत ती भ्रमण करू शकेल.  तितकेच तिला स्वातंत्र्य आहे.  परंतु नकळत तो दोर गायीच्या स्वातंत्र्यावर नियमन करीत असतो.  ती गाय एका ठराविक सीमेच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही.

त्याचप्रमाणे प्रत्येक जीव आपापले संस्कार घेऊन जन्माला येतो आणि त्याप्रमाणे जीवन जगत असतो.  सर्व विश्व त्याचे परिभ्रमणाचे क्षेत्र आहे.  कोठे जावे आणि काय करावे याचे स्वातंत्र्य प्रत्येकाला आहे.  परंतु नकळत त्या व्यक्तीचा स्वभाव त्याच्या स्वातंत्र्यावर नियमन करतो.  कोठे जावे किंवा जाऊ नये, काय करावे किंवा करू नये हे प्रत्येक मनुष्य त्याच्या विचाराने ठरवीत असेल तरी सुद्धा त्याचे जसे संस्कार असतील त्याप्रमाणे त्याच्या मनात इच्छा निर्माण होते आणि त्या इच्छेप्रमाणेच तो कर्म करतो.

म्हणून भगवान म्हणतात की, सर्व भूतमात्र अनेक प्रकारच्या कर्मांचे कारण असलेल्या रागद्वेषात्मक प्रकृतीला प्राप्त होतात आणि रागद्वेषांच्या संस्कारानुरूप अनेक प्रकारचा व्यापार-चेष्टा व्यवहार करतात.  यामुळे प्रकृतीच्या अधीन असलेले हे सर्व प्राणी एक क्षणभर सुद्धा तूष्णी म्हणजे शांत अवस्थेमध्ये राहू शकत नाहीत.  प्रत्येक जीव त्याच्या स्वभावाप्रमाणे जातो.  कितीही चांगल्या वातावरणामध्ये एखाद्याला ठेवले तरी सुद्धा तो त्याच्या स्वभावाप्रमाणे वागतो.  कितीही समजावून सांगितले किंवा विनवण्या केल्या तरी त्याला समजत नाही. तो डोळ्याने पाहातो एक आणि समजतो फार वेगळेच !  यात कोणाचा दोष आहे ?  अन्य व्यक्तीला दोष देवून काय उपयोग ?  दोष असेल तर तो त्याच्या स्वतःच्या स्वभावाचा आहे.  त्याच्यावर झालेल्या संस्कारांचा आहे.  तो त्याच्या स्वभावाप्रमाणेच वागणार !  एकाच प्रसंगामध्ये दोन व्यक्ति असतील तरी दोघांच्या प्रतिक्रिया भिन्नभिन्न असतात, कारण प्रत्येकाची प्रकृति भिन्नभिन्न स्वभावाची आहे.


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002



- हरी ॐ

Tuesday, February 7, 2017

विद्वान पुरुष आणि लोककल्याण | Wise Man and Social Service


जो स्वतःच संसारी, दुःखी आहे तो दुसऱ्यांना सुखाचा आणि आत्मशांतीचा मार्ग कसा दाखवू शकेल ?  अन्धेन नियमाना यथान्धाः |  या वचनाप्रमाणे एखाद्या अंधाने दुसऱ्या अंधांना मार्ग दाखविल्याप्रमाणे होईल.  तो स्वतः वाट चुकेल आणि अन्य सर्वांनाही संकटामध्ये पाडेल.  म्हणून अविद्वान पुरुषाने कधीही लोककल्याण करू नये.  प्रथम स्वतःची उन्नति करून उद्धार करावा, त्यानंतरच दुसऱ्याचा उद्धार करावा.  लोककल्याण करण्यापूर्वी त्याला नित्य काय व अनित्य काय याची स्पष्ट दृष्टि असणे आवश्यक आहे.

अशा विद्वान पुरुषाने लोककल्याण करताना महत्वाचे लक्षात ठेवले पाहिजे की, बहुतांशी लोक अज्ञानी, अविद्वान आहेत.  जे इंद्रियांना दिसते ते सर्व सत्य आहे असे मानणारे आहेत.  त्यामुळे त्यांच्यामध्ये अनेक प्रकारच्या कामना असून त्या पूर्ण करण्यासाठी ते कर्मामध्ये रममाण झालेले असतात.  विषयोपभोगामध्ये आसक्त झालेले असतात.  अशा लोकांना जर सांगितले की जे जे दिसते ते असत्य आहे, स्वप्नाप्रमाणे भासात्मक आहे तर त्यांची कर्म आणि कर्मफळामध्ये असलेली श्रद्धा आणि निष्ठा नाहीशी होईल.  तसेच सर्व विषय दुःखवर्धन करणारे असल्यामुळे विषयांच्यामध्ये न रमता आत्मस्वरूपावर लक्ष केंद्रित करावे, कारण आत्मा हाच सत्य असून निरतिशय आनंदस्वरूप आहे आणि अन्य सर्व नाशवान, क्षणभंगुर आहे.  याप्रकारे त्यांना उपदेश दिला तर त्यांची बुद्धि अपरिपक्व असल्यामुळे सत् आणि असत् चा, नित्यानित्याचा सूक्ष्म विवेक करण्यास अधिकारी नसते.  त्यामुळे त्यांच्या मनात गोंधळ निर्माण होवून कर्मामधील श्रद्धा डळमळीत झाल्यामुळे उत्कर्षाऐवजी त्यांची अधोगतीच होते.  म्हणून अज्ञानी, स्थूल बुद्धीच्या लोकांना एकदम पारमार्थिक तत्त्वाचा उपदेश देवू नये.

याउलट, सर्व मिथ्या आहे हे माहीत असले तरी ज्ञानी पुरुषाने अज्ञानी लोकांच्यासाठी उत्साहाने कर्म करावे.  उदा. नाटकामध्ये अनेक प्रकारचे वेष घेणारा नट सर्व नाटकच आहे असे समजून सुद्धा आपली भूमिका सर्वस्व पणाला लावून वठवितो.  क्षणात हसतो तर क्षणात रडतो.  तसेच सर्वांनाही हसवितो किंवा रडवितो.  परंतु तो मात्र अंतरंगामधून संपूर्ण अलिप्त असतो.  त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाने सुद्धा कर्मासक्त लोकांच्याबरोबर राहाताना तितक्याच उत्साहाने कार्मानुष्ठान करावे.


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002



- हरी ॐ

Sunday, January 29, 2017

ज्ञानी, अज्ञानी आणि कार्म | Wise, Unwise and Action


ज्ञानी पुरुष कर्म करूनही कर्तृत्व-भोक्तृत्वरहित असतो.  कर्मफलासक्तिरहित असतो.  सिद्धि-असिद्धी, यश-अपयश, लाभ-हानि या सर्वांच्यामध्ये तो हर्षविषादरहित असतो.  कोणत्याही प्रसंगाने तो विचलित, व्याकूळ होत नाही.  संसारामध्ये असूनही त्यापासून अलिप्त असतो.  याउलट, अज्ञानी पुरुषामध्ये कर्तृत्व-भोक्तृत्व यांचा अभिमान असतो.  तसेच  कर्मफलासक्ति असल्यामुळे कितीही मिळाले तरी त्यामध्ये त्याला कधीच समाधान नसते. तो अतृप्तच असतो.  

अज्ञानी मनुष्य कर्मफळामध्ये आसक्त असल्यामुळे अपेक्षेप्रमाणे फळ मिळाले नाही किंवा अपेक्षेविरुद्ध घडले तर ते निराश होतात, खचून जातात.  त्यांच्या मनाचे संतुलन ढळते.  याउलट, ज्ञानी पुरुष कर्मफलासक्त नसल्यामुळे काय घडावे व काय घडू नये हे स्वतः न ठरविता जो जो प्रसंग येईल तो आनंदाने स्वीकार करतात.  त्यामुळे कोणत्याही प्रसंगामध्ये त्यांचे धैर्य, आत्मविश्वास खचत नाही.  संकटकाळामध्येही त्यांची वृत्ति समतोल राहाते.  ते कधीही निराश, उद्विग्न होत नसून सतत उत्साही, आनंदी आणि प्रसन्न असतात.  निंदा, नालस्ती, अपमान झाला तरीसुद्धा ते शांत राहातात.  शठं प्रति शाठ्यम् | - जशास तसे.  अशा प्रकारचा विचारही त्यांच्या मनात येत नाही.  उलट त्यांची कोणी स्तुति करो किंवा निंदा करो, ते कधीही हुरळून जात नाहीत अथवा निराश होत नाहीत.  स्वकर्तव्यपराङ्मुखही होत नाहीत.  

याप्रकारे त्यांचे आचरण पाहून आपोआपच अन्य अज्ञानी लोक सुद्धा त्याप्रमाणे त्यांच्या आचार-विचार-उच्चारांचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करतात.  आत्मज्ञानी पुरुष अज्ञानी लोकांच्या जीवनाला निश्चित स्वरूपाची दिशा देवून त्यांचे जीवन उदात्त, श्रेष्ठ, त्यागमय करण्यासाठी साहाय्यकारी होतात.  त्यांचे बहिर्मुख मन अंतर्मुख करून त्यांच्याकडून क्रमाक्रमाने आत्मपरीक्षण आणि शास्त्रश्रवणमननादि साधना करवून घेवून चिरंतन आनंदाचा-मोक्षप्राप्तीचा मार्ग दाखवितात.  त्यांचे जीवन पूर्ण करतात.  


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002


- हरी ॐ

Tuesday, January 24, 2017

भगवान कार्मानुष्ठान सांगतात | God Advocates Action


मी कर्म करण्यामध्येच मानवजातीचे कल्याण आहे.
लोकेSस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ |

सत्त्वगुणी, सदाचारी, विवेकी, चिंतनशील लोक फारच थोडे आहेत. याउलट, रजोगुण आणि तमोगुणप्रधान अधिक आहेत. अशा लोकांना – संन्यस्य श्रवणं कुर्यात् | या न्यायाने सर्वकर्मसन्यास करून शास्त्रश्रवण करण्याचा आदेश दिला तर त्यांचा महाभयंकर विनाश होईल. त्यांचे अधःपतन होईल, कारण ते जरी साधक असतील तरीही ज्ञानाचे अधिकारी नाहीत.

मनाची पक्वता नसताना किंवा अधिकारी नसताना त्यांनी कर्मत्याग करून शास्त्राभ्यास केला तर तो कर्मत्याग त्यांना निश्चितच फलदायी ठरणार नाही. म्हणून हे सर्व मंद-मध्यम साधक कर्मसंन्यासाचे अधिकारी नसून कर्माचेच अधिकारी आहेत. त्यांना कार्मानुष्ठान हेच उत्कर्षाचे तसेच चित्तशुद्धीचे साधन आहे, हे शिकविण्यासाठीच मला कर्म करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

अवतारकार्यामध्ये सुद्धा अनेक प्रकारचा संघर्ष, विरोध, प्रतिकूल परिस्थिति आली तरी सुद्धा मी कधीही सदाचार आणि धर्माचरण सोडीत नाही. उलट, कर्मयोग हाच उन्नतीचा मार्ग आहे, हे दाखविण्यासाठी तसेच लोकसंग्रह आणि लोकहितासाठी मी अविश्रांतपणे कर्मामध्ये प्रवृत्त होत असतो.

मी स्वतः या जीवांच्या रूपाने जन्माला आलेलो असल्यामुळे माझ्यापासून दूर गेलेल्या माझ्या प्रजेला भावसागरामधून बाहेर काढून त्यांना पुन्हा आत्मस्वरूपाची शांति आणि आनंद देणे हे माझे परमकर्तव्य आहे. म्हणून, हे अर्जुना ! मी अविश्रांत कर्मरत असतो.


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002



- हरी ॐ

Tuesday, January 17, 2017

ज्ञानयोग | Path of Knowledge



ज्ञानं एव योगः ज्ञानयोगः |  ज्ञान हाच योग आहे.  योग हा शब्द ‘युज’ धातुपासून बनलेला आहे. युज म्हणजे जोडणे.  या अर्थाने ज्ञान हेच जीवाला ईश्वराशी जोडणारे साधन आहे.  नदीच्या एका किनाऱ्यापासून दुसऱ्या किनाऱ्यापर्यंत जावयाचे असेल तर सेतु या साधनाची आवश्यकता असते.  याठिकाणी सुद्धा जीव हा एका अवस्थेला असून त्याला अज्ञानरूपी भवसागरामधून पार करून मोक्षावस्थेला न्यावयाचे आहे.  त्यासाठी त्याला सेतुप्रमाणे साधनाची आवश्यकता आहे की, जे साधन त्याला मोक्षावस्थेपर्यंत घेवून जाईल.  संसार हा अज्ञानकल्पित असल्यामुळे संसाराला पार करून मोक्ष मिळविण्यासाठी ज्ञान हेच साधन आहे.  तोच ज्ञानयोग होय.

हा मार्ग कोणाला सांगितला?
सांख्य म्हणजे ज्यांनी आत्मा आणि अनात्मा यांचा विवेक करून त्या दोघांच्या स्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त केलेले आहे, असे विवेकी साधक आहेत.  जे वेदांतशास्त्रामधून प्रतिपादित केलेल्या निर्विशेष परब्रह्माचे स्वरूप आत्मानात्मविचाराने समजावून घेवून ते परब्रह्म प्रत्यगात्मस्वरूपाने जाणतात ते ब्रह्मज्ञानी म्हणजेच सांख्य होत.  ते ब्रहमज्ञानी केव्हा होतात ?  तर – ब्रह्मचर्याश्रमादेव कृतसंन्यासानाम |  

ते सत आणि असत वस्तूचे स्वरूप समजावून घेवून असतचा त्याग करून सत वस्तूचा आश्रय घेतात.  असत वस्तूचा त्याग म्हणजेच सर्व ऐहिक इंद्रियांच्या उपभोगांचा त्याग करून विषयभोगात न अडकता ब्रह्मचर्याश्रमातून एकदम सर्व कर्मांचा संन्यास घेतात अशा साधनचतुष्टयसंपन्न असलेल्या साधकांना ब्रह्मस्वरूपामध्ये निष्ठा प्राप्त करण्यासाठी ज्ञाननिष्ठा सांगितलेली आहे.  हे सर्व विश्व आणि मी ब्रह्मस्वरूप आहे, अशा प्रकारच्या ब्रह्माकारवृत्तीने स्वस्वरुपाची निश्चल स्थिति प्राप्त होते.  तोच योग होय.


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002


            - हरी ॐ –    

Tuesday, January 10, 2017

प्रकृतीच्या गुणांचे स्वरूप | Characteristics of Natural Tendencies



तीन गुणांचे धर्म शास्त्रकार सांगतात –
प्रज्ञां तु सात्त्विकीं प्राहुस्तामसीं तु विचित्तताम् |
क्रियां तु राजसीं प्राहुर्गुणतत्त्वविदो बुधाः ||

प्रकृतीच्या गुणांचे स्वरूप जाणणारे विद्वान सांगतात – प्रज्ञा म्हणजे ज्ञान हा सत्त्वगुणाचा धर्म आहे.  चित्तभ्रष्ट करणे म्हणजेच चित्त मोहीत करणे हा तमोगुणाचा धर्म आहे आणि कर्म हे राजोगुणाचे स्वरूप आहे.

प्रकृतीच्या तीन गुणांपैकी कोणताही एक गुण ज्यावेळी व्यक्त होतो त्यावेळी त्या गुणानुरूप विशिष्ट प्रकारच्या वृत्ति अंतःकरणात निर्माण होतात.  सत्त्वगुण ज्यावेळी प्रधान होतो त्यावेळी अंतःकरण निर्मळ आणि शुद्ध होते, कारण शुद्धता हा सत्त्वाचा धर्म आहे.  त्यावेळी मनाची एकाग्रता होते आणि ज्ञानप्राप्ति होते.  तसेच श्रेष्ठ गुणांचा किंवा दैवीगुणसंपत्तीचा आणि विवेक-वैराग्यादि गुणांचा उत्कर्ष होतो.

तमोगुण प्रधान झाला की, तो सदसद्विवेकबुद्धीवर आवरण घालतो आणि विवेकाचा नाश होऊन अविवेक किंवा अविचार निर्माण होतो.  त्यामधून मोह, प्रमाद, निद्रा वगैरेदि दोष निर्माण होतात.  त्यावेळी कोणत्याही विषयाचे स्पष्ट ज्ञान होत नाही.  याउलट रजोगुणामुळे काम-क्रोधादि विकार निर्माण होवून मन अशांत, अस्वस्थ, विक्षेपयुक्त होते.  या चंचल मनाने कोणतेही ज्ञान निःसंशय प्राप्त होत नाही आणि जर झाले तर विपरीत ज्ञान होते.

थोडक्यात तमोगुणामुळे विषयाचे अग्रहण होते.  रजोगुणामुळे विपरीत ग्रहण किंवा अन्यथा ग्रहण होते आणि सत्त्वगुणामुळे निःसंशय यथार्थ ज्ञान प्राप्त होते.


- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "
Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002


- हरी ॐ