रामायण – रावणरूपी अहंकाराचा संहार | Ramayana – Destruction of Ego

रामभक्त हनुमंतामध्ये सर्व प्रकारचे दैवी गुण व्यक्त होतात.  असा हा हनुमान वानरसेनेसह आसुरांच्या बरोबर म्हणजेच आसुरी प्रवृत्तींच्याबरोबर युद्ध करतो.  ही वानरसेना अन्य सर्व राक्षसांचा नाश करते.  मात्र प्रत्यक्ष रावणाचा मात्र नाश करू शकत नाही.  अत्यंत बलाढ्य, सामर्थ्यसंपन्न असणारा जो रावण, त्याच्या बरोबर युद्ध करणारा योद्धा सुद्धा तितकाच तुल्यबळ, नव्हे त्याच्याहीपेक्षा सामर्थ्यसंपन्न असला पाहिजे.  म्हणून रावणाचा जर नाश करावयाचा असेल, तर त्याठिकाणी प्रत्यक्ष प्रभु श्रीरामच असणे अत्यंत आवश्यक आहे.  

बलाढ्य रावणाचा नाश करावयाचा असेल तर शस्त्रही तितकेच सामर्थ्यसंपन्न हवे.  म्हणून प्रभु श्रीराम रावणाचा नाश करण्यासाठी ब्रह्मास्त्राचे साहाय्य घेतात.  रावणाचा पराजय सहजासहजी होत नाही.  रावण सुद्धा युद्धकलेमध्ये अत्यंत निष्णात व निपुण असतो.  अजिंक्य योद्धा असतो.  दशानन असणारा रावण अनेक रूपे धारण करू शकतो.  रावणाचा ध्वंस करीत असताना प्रभु श्रीरामांना सुद्धा प्रयत्नांची पराकाष्ठा करावी लागते.  त्यास मारण्याची युक्ति शोधावी लागते.  

या रावणाप्रमाणेच आपल्या जीवनात अहंकाराचे स्थान आहे.  अहंकार सहजासहजी नतमस्तक होत नाही.  साधकाने काही प्रमाणात आसुरी गुणसंपत्तीचा नाश केला, शम-दमादि दैवीगुणसंपत्ति प्राप्त केली तरी सुद्धा साधकामधील अहंकार मात्र कमी न होता सतत वर्धन पावत असतो.  रावणाप्रमाणेच अहंकाराला अनेक मुखे आहेत.  प्रत्येक वेळी अहंकार आपले नवीन रूप घेऊन आपल्या जीवनावर वर्चस्व गाजवितो.  अहंकाराला समोरासमोर नष्ट करण्याचा आपण जितका प्रयत्न करू, तितका तो नष्ट न होता उलट नवीन नवीन रूपे धारण करतो.  साधकाला फसवितो.  जन्मानुजन्मे खेळवितो.  म्हणून अहंकाराचा नाश करावयाचा असेल तर साधनही तितकेच सामर्थ्यसंपन्न पाहिजे.  

प्रभु श्रीराम रावणास मारण्यासाठी ब्रह्मास्त्राचा उपयोग करतात.  ब्रह्मास्त्र म्हणजेच ब्रह्मज्ञान किंवा ब्रह्मविद्या होय.  ब्रह्मविद्या हेच अहंकाराचा नाश करण्याचे प्रमुख साधन आहे.  विश्वामध्ये ज्ञानाशिवाय अन्य कोणतेही पावन, पवित्र आणि जीवनाला परिपूर्ण करणारी दुसरी वस्तू नाही.

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

- हरी ॐ –

रामायण – जीवनामधील युद्ध | Ramayana – War in Our Life

श्रीराम आणि रावण यांच्यामधील युध्द हे केवळ दोन व्यक्तींच्यामधील युद्ध नाही.  तर श्रीराम आणि रावण म्हणजेच दैवीगुणसंपत्ति आणि आसुरीगुणसंपत्ति या दोन भिन्न-भिन्न प्रवृत्ति आहेत.  म्हणूनच श्रीराम आणि रावण यांचे युद्ध म्हणजे या विश्वामध्ये असणारा धर्म आणि अधर्म यांच्यामधील युद्ध होय.  

त्याचप्रमाणे आपल्याही जीवनामध्ये आपल्याच अंतरंगामध्ये आपण जर पाहिले, तर युद्ध हे बाहेर नाही, तर ते आपल्याच आत आहे.  आपल्या अंतःकरणामध्ये असणाऱ्या सात्विकप्रवृत्ति म्हणजेच दैवीगुणसंपत्ति आणि सतत क्षणाक्षणाला उफाळून बाहेर येणारे विकार, आसुरीगुणसंपत्ति यांच्यामध्ये सतत युद्ध, संघर्ष चालू आहे.  जीवनभर रोज सकाळी उठल्यापासून झोपेपर्यंत प्रत्येक क्षणाक्षणाला हा अंतरिक संघर्ष प्रत्येक मनुष्य अनुभवतो.  

युद्धामध्ये धर्माच्या - श्रीरामाच्या पक्षामध्ये वानरे आहेत आणि रावणाच्या पक्षामध्ये आसुर आहेत. वानरे म्हणजेच आपल्या अंतःकरणामध्ये असणाऱ्या सर्व सात्विक वृत्ति आहेत.  अमानित्व, अदंभित्व, अहिंसा, सहनशीलता, ऋजुता, गुरुसेवा, शुद्धि, स्थिरता, आत्मनिग्रह, स्वाध्याय, विवेक, वैराग्य, शम-दम-उपरति-तितिक्षा-श्रद्धा-समाधान, मुमुक्षुत्व, भक्ति, सेवा, निष्ठा, समर्पण असे हे अनंत दैवी गुण आहेत.  तीच जणु काही श्रीरामाच्या पक्षामधील वानरे आहेत.  या वानरांचा प्रमुख म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ भक्त हनुमान आहे.  म्हणून भक्ति हीच सर्व दैवी गुणांच्यामध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.  भक्तिमधूनच अन्य सर्व दैवी गुण उदयाला येतात.  जेथे भक्ति आहे, तेथेच सेवा आहे.  त्याठिकाणीच शमदमादि संपत्ति आहे.  तेथेच विवेक-वैराग्य या सर्व दैवी गुणांचा आविष्कार आपल्याला दिसतो.  

अनादि काळापासून हे धर्मयुध्द चालूच आहे.  आस्तिक-नास्तिक, धर्म-अधर्म, नीति-अनीति, सदाचार-दुराचार, न्याय-अन्याय, सत्य-असत्य यांच्यामधील हे युद्ध आहे.  या युद्धाचा निर्णय एकच – आणि तो म्हणजे धर्माचा, नीतीचा, सदाचाराचा, न्यायाचा व सत्याचा विजय होय.  

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

- हरी ॐ –

रामायण – सदसद्विवेकबुद्धी | Ramayana – Power of Discrimination

जानकीपति श्रीराम जेव्हा युद्धाचा निर्णय घेतात, तेव्हा राजनीतीप्रमाणे रावणास शेवटची संधी म्हणून युद्धापासून परावृत्त करण्यासाठी आपल्या पक्षातर्फे अंगदाला रावणाच्या सभेमध्ये पाठवितात.  परंतु अहंकाराची मूर्ति असणारा रावण कोणत्याही प्रकारे तडजोड करण्यास तयार होत नाही.  रावणाला त्याची धर्मपत्नी मंदोदरी सुद्धा अनेक प्रकारे युद्धाचे दुष्परिणाम सांगून रावणाचे मन वळविण्याचा प्रयत्न करते.  जरी मंदोदरी रावणाची धर्मपत्नी असून त्याच्या अत्यंत निकट राहत असते, तरी सुद्धा तिला निश्चितपणे योग्य-अयोग्य, धर्म-अधर्म, नीति-अनीति, न्याय-अन्याय याचे स्पष्ट ज्ञान असते.  मंदोदरी हे आपल्या जीवनामधील सदसद्विवेकबुद्धीचे प्रतीक आहे.  

जीवनामध्ये पुष्कळ वेळेला मनुष्य विकारवश होतो.  विषयवासनांच्या, कामनांच्या, भावनांच्या आहारी जाऊन स्वैर व उच्छृंखल जीवन जगतो.  मन मानेल त्याप्रमाणे वागतो.  परंतु त्यावेळी सतत मनुष्याची बुद्धीच मनुष्याला पावलोपावली योग्य-अयोग्य सांगत असते.  म्हणून तरी आपण मराठीमध्ये पुष्कळ वेळेला म्हणतो – “समजतं पण उमजत नाही !”  मी जे करतो, ते अयोग्य आहे, असे बुद्धीने सांगूनही मन ऐकत नाही.  आपण मनाच्या भावनांचे गुलाम होऊन वाममार्गामध्ये प्रवृत्त होतो.  अशा स्वैर, अनियंत्रित प्रवृत्तीमुळेच मनुष्याचा नाश होतो.  

संत तुलसीदास मंदोदरी व रावणाच्या संवादाचे वर्णन करतात –

अस बिचारि सुनु प्रानपति प्रभु सब बयरु बिहाइ |

प्रीति करहु रघुबीर पद मम अहिवात न जाइ ||

“हे प्राणनाथा !  विचार करून, प्रभूशी वैर सोडून युद्धाचा निर्णय त्याग करावा.  श्रीरघुवीराच्या चरणकमलांवर प्रीति करावी.  त्यामुळे माझे सौभाग्यलेणे अखंड राहील.”  

याप्रकारे मंदोदरी, ही सदसद्विवेकबुद्धि रावणास म्हणजेच उन्मत्त जीवास समजावून देते.  जीवनामध्ये श्रेयस्कर, हितावह सल्ला देते.  

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

- हरी ॐ – 

रामायण – भक्तीचा दिलासा | Ramayana – Devotion Gives Hope

रावणाच्या कडक पहाऱ्यामध्ये असताना सुद्धा श्रीरामाचा परमदूत व परमभक्त असणारा हनुमान लंकेमध्ये प्रकट होतो आणि सीतेला भेटतो.  हनुमान सांगतो, की “ हे माते !  मी प्रभु श्रीरामांचा दूत आहे.  आणि तुझ्याचसाठी त्यांनी मला येथे पाठवलेले आहे ”.  राक्षसांच्या पहाऱ्यामध्ये असणारी सीता सहजासहजी त्यावर विश्वास ठेवीत नाही.  त्यावेळी हनुमान सीतेला श्रीरामाची ओळख म्हणून श्रीरामाच्या करकमलामधील मुद्रिका दाखवितो.  सीतेच्या चेहेऱ्यावर स्मितहास्य उमटते.  क्षणभर ती आपले सर्व दुःख विसरते.  हा हनुमान निश्चितपणे माझ्याच श्रीरामाचा परमदूत आहे, असे तिला मनोमन पटते.  श्रीरामाच्या केवळ स्मरणानेच ती हर्षित होते.  आपली या पहाऱ्यामधून निश्चित मुक्तता होणार, याची जाणीव ही तिला अंतःकरणामध्ये होते.  हनुमान त्या अवस्थेमध्ये सीतेला आधार देतो.  आश्रय देतो.  

हनुमान म्हणजेच मूर्तिमंत भक्ति ! भक्तीच साधकाला परमेश्वराची ओळख करवून देते.  आपल्याही जीवनामध्ये हनुमानाप्रमाणे परमेश्वराबद्दल भक्ति उदयाला येते. हनुमानाचे फार सुंदर वर्णन केले जाते –

मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् |

वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ||  

असा हा वायुपुत्र असणारा हनुमान शक्ति-युक्ति-बुद्धि-सेवा, श्रद्धा, भक्ति अशा सर्वश्रेष्ठ असणाऱ्या दैवीगुणसंपत्तीचे असणारे आश्रयस्थान आहे. इतकेच नव्हे, तर सर्व बुद्धिमान पुरुषांच्यामध्ये सुद्धा सर्वश्रेष्ठ असून जितेंद्रिय म्हणजेच त्याचे सर्व इंद्रियांच्यावर पूर्णतः नियमन आहे.  तो वायुपुत्र असून सर्व वानरांचा मुख्य असणारा आणि श्रीरामचंद्रांचा प्रमुख सेवक व परमदूत असणारा असा हा हनुमान सीतेच्या जीवनामध्ये येतो.

त्याचप्रमाणे आपल्याही जीवनामध्ये हनुमान येणे म्हणजेच जीवनामध्ये भक्ति, श्रद्धा, शक्ति, युक्ति, बुद्धि या सर्व प्रकारच्या दैवी गुणसंपत्तीचा आविष्कार होणे होय.  म्हणून तरी हा जीव ज्या प्रमाणामध्ये परमेश्वराचे नामस्मरण करेल, अत्यंत व्याकूळ, तन्मय, तल्लीन, तद्रूप होईल, त्यावेळी भगवंताविषयी श्रद्धेचा, भक्तीचा भाव त्याच्या अंतःकरणामध्ये उदयाला येईल.  

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

 हरी ॐ –

आपल्या जीवनातील रामायण | Ramayana – Parallels in Our Life

ज्यावेळी सीता अजाणतेपणाने लक्ष्मणरेषा उल्लंघन करते, त्याचवेळी रावण सीतेचे अपहरण करतो व रामापासून तिचा वियोग होतो.  रावण हा लंकाधीश असून अन्यायी, अधार्मिक, अधर्माचे प्रतीक होता.  रावण म्हणजेच साक्षात अहंकार होय. सीता म्हणजेच मोहवश होणारा अज्ञानी जीव होय.  अहंकारच जीवाला पळवून नेतो, जीवाचे हरण करतो, जीवाला परमेश्वरापासून दूर-दूर घेऊन जातो.

रावण सीतेला पळवून असंख्य राक्षस व राक्षसिणी यांच्या पहाऱ्यात ठेवतो.  राक्षस म्हणजेच आपल्या अंतःकरणामध्ये असलेली सर्व असुरीगुणसंपत्ति होय.  हे सर्व विकार सीतारूपी जीवावर रात्रंदिवस, जीवनभर कडक पहारा देत असतात.  हे राक्षस सतत येऊन सीतेला क्षणाक्षणाला डिवचत असतात.  रावण सुद्धा रोज अशोकवनामध्ये जाऊन सीतेला अनेक प्रकारच्या अभिलाषा, प्रलोभने दाखवून सीतेला वश करण्याचा प्रयत्न करीत असे.  म्हणजेच हा अहंकार जीवाला पुन्हा, पुन्हा डिवचतो आणि त्याच्या अंतःकरणामध्ये अनेक प्रकारचे दोष, आसुरीगुणसंपत्ति निर्माण करतो.  अहंकार जीवाला प्रत्येक प्रसंगामध्ये पावलोपावली असह्य करतो.

परंतु सीता रावणाला आणि राक्षसांनी दाखविलेल्या अनेक प्रलोभनांना सुद्धा वश होत नाही.  याचे कारण सीता ही अत्यंत पवित्र, चारित्र्यसंपन्न, शीलवती, एकनिष्ठ पतिव्रता होती.  श्रीरामाच्या विरहामध्ये श्रीरामाचे मूल्य सीतेला समजते.  आपल्या जीवनामध्ये असणारे श्रीरामाचे स्थान सीतेला समजते.  सीता त्या विरहावस्थेमध्ये अत्यंत हीन-दीन, अस्वस्थ, व्याकूळ होते.  याचप्रमाणे, प्रत्येक जीव सुद्धा संसारामध्ये बद्ध झाल्यानंतर अनंत दुःखे अनुभवत असताना अत्यंत व्याकूळ होतो, हीनदीन आणि अगतिक होतो.  भगवंताला अनन्य भावाने शरण जातो.

परमेश्वर हा दैन्यप्रिय आहे.  म्हणजेच भक्तामध्ये ज्यावेळी दीनभाव प्रकर्षाने जागृत होतो, त्याचवेळी तो अनन्य भावाने शरण जातो. भगवंताला नतमस्तक होतो.  यावेळी तो व्रतस्थ राहतो.  म्हणजेच तो जीवनामध्ये धर्माच्या आधारावर असणारे अत्यंत चारित्र्यसंपन्न जीवन जगतो.

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

- हरी ॐ –

धर्माचरणाचे महत्त्व | Significance of Righteousness

ज्यावेळी स्वतःला बुद्धिमान समजणारा बुद्धिवादी मनुष्य स्वतःच्या वासनांच्याबरोबर, कल्पनांच्याबरोबर, अनियंत्रित भावनांच्याबरोबर वाहत जातो, त्यावेळी त्याचे जीवन अधःपतित होते.  या अधःपतनापासून मनुष्याचे रक्षण व्हावयाचे असेल तर त्याच्या जीवनावर धर्माचा अंकुश हवा.  धर्म म्हणजे उदात्त आचार-विचार-उच्चार होय. या सर्वांनी जर जीवन नियमित झालेले असेल, तरच ते जीवन खऱ्या अर्थाने यशस्वी, परिपूर्ण व कृतार्थ होऊ शकेल.  आपल्या जीवनामध्ये धर्माला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान दिलेले आहे.

म्हणून तरी वेदांच्यामध्ये सांगतात – धर्मो रक्षति रक्षितः |

जीवनामध्ये जो धर्माचे रक्षण करतो, कोणतीही तडजोड न करता, सातत्याने कितीही संकटे आली, आघात झाले, जीवनामध्ये प्रतिकूल परिस्थिती प्राप्त झाली तरी सुद्धा धर्माचा मार्ग न सोडता, जो धर्माचे अनुसरण करतो, त्या मनुष्याचेच धर्म सर्व बाजूंनी रक्षण करीत असतो.

श्रुति सांगते – तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा |

तपश्चर्या, इंद्रियांच्यावर निग्रह आणि स्वतःचे नियतकर्म दीर्घकाळ सातत्याने करणे, हाच आध्यात्मिक जीवनाचा पाया आहे.

श्रीसमर्थ रामदास स्वामी सोप्या भाषेमध्ये सांगतात –

सदाचार हा थोर सांडू नये तो | जनी तोचि तो मानवी धन्य होतो ||

जीवनामध्ये कोणत्याही परिस्थितीमध्ये, प्रसंगामध्ये मनुष्याने सदाचार, नीति, नियम, धर्माचा मार्ग कधीही सोडू नये.

श्रुति सांगते - धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा |

संपूर्ण विश्व धर्मामध्येच प्रतिष्ठित होते.  म्हणूनच धर्म हाच प्रत्येक मनुष्याच्या जीवनाचा, समाजाचा, राष्ट्राचा, इतकेच नव्हे, तर संपूर्ण विश्वाचा आधारस्तंभ आहे.

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

- हरी ॐ –

लक्ष्मण रेषा | Lakshman Resha – The Limiting Line

प्रभु श्रीराम वनामध्ये गेल्यानंतर श्रीरामाचा बंधू लक्ष्मण हा सीतेचा आधार असतो.  लक्ष्मण हा तर साक्षात धर्मावतार आहे.  लक्ष्मणरेषा म्हणजेच साक्षात धर्माची रेषा होय.  वनामध्ये जात असताना लक्ष्मण झोपडीसमोर रेषा ओढून जातो.  कोणत्याही परिस्थितीमध्ये सीतेने ती रेषा उल्लंघून पुढे जाऊ नये, अशी लक्ष्मण सीतेला सूचनावजा विनंती करतो.

जीवनामध्ये मर्यादा हवी म्हणजे जीवन नियमित हवे.  केवळ पैसा, धन, संपत्ति, ऐश्वर्य, सत्ता मिळवणे, विद्यापिठांच्या पदव्यांची संख्या वाढविणे, येन-केन प्रकारेण प्रसिद्धि मिळविणे, मुले-बाळे, पती-पत्नी, भांडी-कुंडी या संसारामध्येच रममाण होणे म्हणजे जीवन नव्हे !  जीवनाला अनेक अंगे आहेत.  भोगांच्यामध्ये लोळणे, सत्तेने मदांध होणे, अन्याय, भ्रष्टाचार, हिंसात्मक कृत्ये करणे, हे तर जीवनाचे पशुतुल्य असणारे अंग आहे.

या लक्ष्मणरेषेप्रमाणेच जीवनामध्ये धर्माचे स्थान आहे.  धर्म याचा अर्थ हिंदु, मुस्लिम, ईसाई, बौद्ध असा नसून धर्म याचा अर्थच जीवनामधील सदाचार, नीतिमूल्ये, जीवनमूल्ये होत.  त्यालाच आपण आजकालच्या भाषेत ‘आचारसंहिता’ असे म्हणतो.  श्रुति म्हणते – आचारो परमो धर्मः | जीवनामध्ये धर्माचे अधिष्ठान असेल, तरच ते जीवन यशस्वी होऊ शकते.  म्हणूनच जीवनामध्ये या लक्ष्मणरेषेची अत्यंत आवशकता आहे.  रेषा म्हणजेच मर्यादा होय.

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

                                                                      

- हरी ॐ –

मोह – रामायणाचे मूळ | Attraction – The Cause of Ramayana

वनवासापासून प्रारंभ झालेली आणि राज्याभिषेकापर्यंत असणारी ही श्रीरामकथा या भारतवर्षामध्ये जो जो जन्माला आलेला असेल, त्या प्रत्येकाला माहीत आहे.  या संपूर्ण रामकथेचे मूळ जर पाहिले, रामकथेचा थोडासा अभ्यास किंवा मीमांसा जर केली, तर समजेल की, संपूर्ण रामायणाला, सीतेच्या दुःखाला आणि यातनांना जर कारण असेल, तर ते म्हणजेच सीतेला झालेला मोह म्हणजेच आसक्ति !  ज्याक्षणी सीता त्या कांचनमृगाचा मोह करते, त्याक्षणी रामायणास प्रारंभ होतो.

रामायण हे प्राचीन काळामध्ये होऊन गेलेले असेल तरी तेच रामायण आजही प्रत्येक जीवाच्या अंतःकरणामध्ये, मनामध्ये चालू असते.  जन्माला आल्यानंतर खरे तर संपूर्ण विश्व, विषय, माणसे, प्रसंग आपल्याला अपरिचित असतात.  परंतु काळाच्या ओघात जसजसे मी जीवन जगायला लागतो, तसतसे माझ्या सान्निध्यामध्ये अनेक विषय, माणसे येतात, त्या अनुषंगाने अनेक चांगले-वाईट प्रसंगही घडतात.  त्यांच्यामध्ये आपण प्रिय-अप्रिय अशा कल्पना निर्माण करतो.  प्रिय विषयांच्यामध्ये, व्यक्तींच्यामध्ये आणि प्रसंगांच्यामध्ये आसक्त होतो.

सर्वांच्यामध्ये संग निर्माण करतो.  विषयांच्याशिवाय मी जगू शकत नाही.  विषय आणि विषयांचे येथेच्छ उपभोग हेच माझे जीवन बनते.  विषय असतील तर मी सुखी व विषय नसतील तर दुःखी, निराश होतो. विषयांच्या सौंदर्याला, आकर्षणाला माझे मन बळी पडते.  पुष्कळ वेळेला बुद्धीला समजून सुद्धा केवळ विषयवश होऊन मी विषयांच्या अधीन होऊन वैषयिक जीवन जगतो.  यालाच ‘मोह’ असे म्हणतात.

- "दाशरथी राम" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २००७   
- Reference: "Dasharathi Ram" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2007

                                                                      - हरी ॐ –