इंद्रिये आणि नाश | Senses and Destruction

 

आचार्य वर्णन करतात –

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः |

कुरङगमातङगपतङगमीनभृङगा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम् ||       (विवेकचूडामणि)

हरिण, हत्ती, पतंग, मीन आणि भ्रमर यांच्यामध्ये एकेक इंद्रिये प्रबळ असल्यामुळे त्यांचा क्रमाने शब्दादि एकेका विषयाशी संबंध येऊन त्यांचा सर्वनाश होतो.  मनुष्यामध्ये ही पाचही इंद्रिये प्रबळ असल्यामुळे त्याचा सर्वनाश होईल, यात आश्चर्य ते कसले ?  

 

१) हरिण – हरिण हे अतिशय चपळ आहे.  त्याला पकडण्यासाठी पारधी सुंदर ध्वनि निर्माण करतो.  हरिणामध्ये श्रवणेंद्रिये अत्यंत प्रबळ असल्यामुळे ते शब्दाला आकर्षित होते.  त्या शब्दाच्या दिशेने धावते आणि स्वतःहून पारध्याच्या जाळ्यात सापडते.  

२) हत्ती – हत्तीमध्ये स्पर्शेन्द्रिये अत्यंत प्रबळ असल्यामुळे त्याला पकडण्यासाठी हत्तीणीला समोर आणले जाते.  हत्तीणीच्या स्पर्शाच्या इच्छेने तो तिच्याजवळ येऊन पकडला जातो.  

३) पतंग – पतंग हा रूपाला, रंगाला आकर्षित होतो.  त्यामुळे अग्नीच्या लालभडक ज्वालांमध्ये तो स्वभक्ष्य समजून झेप घेतो आणि क्षणार्धात भस्मसात होतो.  त्याच्यामध्ये दर्शनेंद्रिय अत्यंत प्रबळ आहे.  

४) भ्रमर – भ्रमरामध्ये घ्राणेंद्रिये प्रबळ असल्यामुळे कमलपुष्पामधील रस चाखताना तो वेळ-काळाचे भान विसरतो.  सूर्यास्ताला कमळ मिटल्यामुळे त्यामध्येच अडकून गुदमरून तो मरण पावतो.  

५) मीन – माशामध्ये रसनेन्द्रिये प्रबळ असल्यामुळे त्याला पकडण्यासाठी गळाला भक्ष्य लावले जाते.  खाण्याच्या आमिषाने मासा गळाजवळ येऊन नाश पावतो.  

 

अशा प्रकारे या प्राण्यांच्यामध्ये फक्त एकच इंद्रिय प्रबळ असूनही त्यांचा नाश होतो.  परंतु मनुष्यामध्ये तर ही पाचही इंद्रिये अत्यंत बलशाली, सामर्थ्यसंपन्न आहेत.  कर्ण, त्वचा, चक्षु, जिव्हा, घ्राणेंद्रिय ही पाचही प्रबळ असल्यामुळे मनुष्याला एकाच वेळी हे सर्व उपभोग हवे असतात.  हीच आपल्या जीवनामधील रस्सीखेच आहे.  मनुष्य इंद्रियांच्या पूर्ण आहारी जाऊन गुलाम होतो. काय करावे व काय करू नये हे इंद्रियेच ठरवितात.  ही इंद्रियेच मनाला विषयांच्याकडे खेचून नेतात आणि मनुष्याचा नाश करतात.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

इंद्रियांच्या मागची शक्ति – प्राण | Force Behind the Senses

कोणाच्या प्रेरणेने हे मन विषयांच्यापर्यंत धावते ?  कोणाच्या प्रेरणेने प्राण, वाचा, नेत्र, कान वगैरे इंद्रिये स्वव्यापारामध्ये प्रवृत्त होतात ?  यावर श्रुति उत्तर देते –

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत् |  वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः |  चक्षुषः चक्षुः |  (केन. उप. १-२)

कानाचा कान, मनाचे मन, वाचेची वाचा, प्राणाचा प्राण, नेत्राचा नेत्र जो आहे, तोच या सर्व इंद्रियांना प्रेरणा व स्फूर्ति देतो.  त्याच्याचमुळे ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये व अंतःकरणाचे सर्व व्यापार चालतात.  

ज्ञानेंद्रिये –    कर्ण               श्रवण (ऐकणे)

त्वचा              स्पर्शग्रहण (स्पर्श घेणे)

चक्षु               दर्शन (पाहणे)

जिव्हा             रसग्रहण (चव घेणे)

घ्राणेंद्रिय           गंधग्रहण (वास घेणे)

कर्मेंद्रिये -    वाक (वाचा)         बोलणे

पाणि (हात)         आदान-प्रदान करणे (देणे-घेणे)

पाद (पाय)          चालणे

पायु (गुदद्द्वार)      मलविसर्जन करणे

उपस्थ (प्रजनेन्द्रिय)  प्रजनन करणे

अंतःकरण -   मन               संकल्पविकल्प करणे

बुद्धि               निर्णय घेणे

चित्त              स्मरण करणे

अहंकार            अभिमान करणे

याप्रमाणे हे सर्व व्यापार प्राणाच्या अस्तित्वामुळेच चालतात.  प्रणामुळेच शरीराला सत्ता व पावित्र्य प्राप्त झालेले आहे.  जसे मंदिराच्या गाभाऱ्यात परमेश्वराच्या विग्रहाच्या स्थापनेनेच मंदिर पवित्र बनते.  म्हणूनच आपण त्यास “प्राणप्रतिष्ठा” असे म्हणतो.  प्राणप्रतिष्ठेशिवाय त्यास मांगल्य प्राप्त होत नाही.  

- "प्रश्नोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,  एप्रिल २०१२ 
- Reference: "Prashanopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand  Saraswati, 1^st Edition, April 2012

- हरी ॐ –

जितेंद्रियः | Victor of Senses

जितेंद्रियः – मन शुद्ध होऊन ब्रह्माभ्यासाने विषयासक्ति आणि भोगवासना गळून पडली की, मनाची उपशमा होते.  मनामधील क्षोभ, संताप, कामक्रोधादि विकार संपतात.  याचा परिणाम म्हणून साधकाला स्वभावतःच मनःसंयमन प्राप्त होते.  मन एकदा ताब्यात आले की, आपोआपच सर्व इंद्रिये त्याच्या ताब्यात येऊन तो जितेंद्रिय होतो.  

सर्व इंद्रिये त्यांच्या स्वभावाप्रमाणे बहिर्मुख असून विषयांच्यामध्येच रमत असतात.  ती विषयभोगासाठी सतत व्याकूळ झालेली असतात. वखवखलेली असतात.  यामुळे ती हळूहळू उधळलेल्या घोड्यांच्याप्रमाणे स्वैर, अनियंत्रित होऊन मनुष्याला गुलाम बनवितात.  त्याच्या बुद्धि आणि मनाला खेचून विषयाभिमुख करतात.  इतकेच नव्हे, तर मनुष्याला पशुतुल्य बनवितात.  म्हणून जीवन जगत असताना इंद्रियांच्यावर संयमन करणे आवश्यक आहे.  

यासाठी साधकाने विवेकाचा आश्रय घेऊन मनरूपी लगामाने इंद्रियांना वश करून घ्यावे. त्यांना सदाचार, सत्कर्म आणि धर्माचरणामध्ये प्रवृत्त करून दुष्टाचरण आणि अधर्माचरणापासून निवृत्त करावे.  म्हणजे त्यांच्या स्वैर, उच्छृंखल वृत्तीवर नियमन होईल आणि शेवटी ब्रह्माभ्यासाने ज्यावेळी मनावर संपूर्ण संयमन होईल त्यावेळी आपोआपच इंद्रियांच्यावर संपूर्ण निग्रह होईल.  

कूर्मोङ्गानीव सर्वशः |  ज्याप्रमाणे कासव पाण्यामध्ये मुक्त विहार करीत असते, परंतु धोक्याची सूचना मिळाल्याबरोबर ते आपले सर्व अवयव कवचाखाली निवृत्त करून रक्षण करते आणि धोका नाहीसा झाल्यानंतर पुन्हा मुक्त संचार करते, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाला इंद्रियांच्यावर संपूर्ण संयमन प्राप्त होते.  

  

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –

सुख-दुःखांचे अनुभव का येतात ? | Why We Experience Joy & Grief ?

इंद्रियांचा बाह्य विषयांशी संयोग येतो त्यावेळी इंद्रिये कोणताही विषय असो, त्या विषयाच्या स्वभावप्रमाणे शीत-उष्ण वगैरे अनुभव देतात.  परंतु हे अनुभव आपल्या मनात प्रत्येक वेळी दोन प्रकारच्या प्रतिक्रिया निर्माण करतात.  कधी सुखकारक, कधी दुःखकारक, कारण एकच वस्तु स्थानकालभेदाप्रमाणे अनुकूल ठरते तर भिन्न काळात प्रतिकूल ठरते.  थंड पेय उन्हाळ्यामध्ये सुखकारक असते, परंतु थंडीमध्ये मात्र दुःखकारक ठरते.  त्याउलट उष्ण पेय थंडीमध्ये खूप आनंद देणारे होते तर उन्हाळ्यामध्ये अस्वस्थ करणारे होते.

याचाच अर्थ इंद्रियांचा विषयांशी झालेला संयोग प्रत्यक्ष सुखदुःखांचा अनुभव देत नाही.  इंद्रियांचे कार्य फक्त बाह्य विषयांचे जसेच्या तसे ग्रहण करणे होय. सुखदुःखाला आपले मनच कारण आहे.

तो प्रत्येक प्रसंग अनुकूल, प्रतिकूल निर्माण करतो, कारण प्रत्येक प्रसंग, अनुभव हा स्वतःनेच निर्माण केलेल्या कल्पनांच्यामधून तूलानात्मक दृष्टीने पाहातो.  मला ग्रीन लेबलचा चहा आवडत असेल तर त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही चहा मला समाधान देत नाही.  हा प्रत्येकाचा अनुभव आहे.  यामधून तो मनात अनेक प्रकारची द्वंद्वे निर्माण करून दुःखांचा, यातनांचा अनुभव घेतो.  म्हणून हे सर्व अनुभव प्रत्यक्ष विषय देत नसून स्वतःचे राग-द्वेष देत असतात.  विषय फक्त निमित्तमात्र असतात.

म्हणून साधकाने विषयांच्या किंवा प्रसंगांच्या अनुषंगाने निर्माण होणाऱ्या रागद्वेषात्मक प्रतिक्रिया कमी करण्याचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.  रागद्वेषांच्या द्वंद्वांच्या आहारी न जाता मन द्वंद्वरहित करून संतुलित ठेवण्याचा अभ्यास केला पाहिजे.  म्हणजेच अशा प्रकारचे मन तयार केले पाहिजे की, बाह्य विषय, प्रसंग, अनुभव मनाला विचलित, अस्वस्थ करणार नाहीत.  यामुळे रागद्वेषांचा मनावर होणारा परिणाम कमी होईल.  मन अधिक अंतर्मुख होऊन चिंतनशील होईल.  ही साधना करणे आवश्यक आहे.

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –

इंद्रिये म्हणजे ‘मी’ नव्हे | Senses and ‘Me’

 

आपल्याला पाच इंद्रिये आहेत.  कर्ण, त्वचा, चक्षु, जिव्हा, आणि घ्राणेन्द्रिय.  बाह्य विषयांचा अनुभव आणि ज्ञान घेण्यासाठी या इंद्रियांची आवश्यकता आहे.  मी बघतो, मी ऐकतो वगैरे अनुभवांमध्ये बघणे, ऐकणे या क्रिया चक्षु किंवा कर्णामुळे आहेत.  त्याशिवाय कोणताच अनुभव घेता येत नाही. इंद्रिये आहेत तर अनुभव आहेत आणि इंद्रिये नाहीत तर अनुभव नाहीत.  इंद्रियांचे अतिशय महत्व असल्यामुळे, जणू काही इंद्रिये म्हणजेच ‘मी’ असे समजून कोणी म्हणेल ‘इंद्रियेच मी आहे’.

 

परंतु इंद्रिये ‘मी’ होऊ शकत नाही.  इंद्रिये बाह्य विषयांचा अनुभव घेण्यासाठी साधने (Instrument) आहेत.  उदा.  चक्षु हे इंद्रिय बाह्य विषयांचे रूप आणि रंग पाहाण्याचे साधन आहे.  साधन किंवा करण (Instrument) हे स्वतः अचेतन असल्यामुळे, कार्यान्वित होण्यासाठी त्यामागे चेतनशक्तीची आवश्यकता आहे, जिच्या अस्तित्वामुळे चेतना मिळून इंद्रिय कार्यान्वित होते, ती चेतनशक्ति इंद्रियांपासून भिन्न असली पाहिजे.

 

तसेच चक्षु हे इंद्रिय शरीराप्रमाणे दृश्य विषय आहे.  त्यामध्ये आंध्यत्व, मांद्यत्व व पटुत्व हे विकार आहेत ते सर्व विकार ‘मी’ पाहातो आणि जाणतो.  म्हणजेच या सर्व विकारांचा द्रष्टा ‘मी’ डोळ्यापासून भिन्न आहे.  तसेच काही व्याधींमुळे दोन्ही डोळे काढले तरी ‘मी’ चे अस्तित्व नाहीसे होत नाही.  डोळे ‘मी’ वर अवलंबून आहेत.  परंतु ‘मी’ डोळ्यांवर अवलंबून नाही.  हाच नियम इतर सर्व इंद्रियांना लागू आहे.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

 

 

- हरी ॐ –

 

वैषयिक सुख व सहजानंद | Real and Unreal Happiness

वैषयिक सुख हे जेव्हा इंद्रियांचा बाह्य विषयांशी संयोग होतो तेव्हा त्यांच्या उपभोगामधून मिळणारे सुख आहे.  म्हणजेच हे सुख विषय आणि इन्द्रियांच्या सन्निकर्षावर अवलंबून आहे.  परंतु – यत् कृतकम् तत् अनित्यम् | या न्यायाने जे कर्माने किंवा प्रयत्नाने मिळवलेले असते, ते नाश पावते हा लोकप्रसिद्ध अनुभव आहे.

म्हणजेच जोपर्यंत इंद्रिये आणि विषयांचा संयोग आहे, तोपर्यंतच सुख मिळते. संयोग संपला की त्यामधून मिळणाऱ्या सुखाचाही नाश होतो.  म्हणून हे सुख पाण्याच्या बुडबुड्याप्रमाणे अत्यंत क्षणिक, अनित्य आणि चंचल आहे हे सिद्ध होते.

तसेच वैषयिक सुख जसे अनित्य आहे त्याचप्रमाणे ते तरतमभावयुक्त आहे.  ती सुखाची अनुभूती तीन प्रकारे येते –

 

१. प्रिय – आपल्याला प्रिय असणाऱ्या विषयाच्या केवळ दर्शनाने जे सुख मिळते, त्या सुखाच्या वृत्तीला ‘प्रिय’ असे म्हणतात.

२. मोद – तीच प्रिय वस्तु जेव्हा आपल्या स्वतःच्या मालकीची होते तेव्हा त्या सुखवृत्तीला ‘मोद’ असे म्हणतात.

३. प्रमोद – जेव्हा प्रिय वस्तूचा प्रत्यक्ष उपभोग होतो त्यामुळे उपभोग घेण्याची वृत्ति पूर्ण होते. अशा सुखवृत्तीला ‘प्रमोद’ असे म्हणतात.

प्रिय, मोद आणि प्रमोद या वृत्ति अंतःकरणामध्ये विशेष गुणवृत्तीने निर्माण होत असल्यामुळे, त्यामधून प्राप्त होणारे सुख साहजिकच तरतमभावयुक्त, सोपाधिक, इंद्रियजन्य आणि क्षणिक आहे.

याउलट सहजानंद हा सहजस्वाभाविक स्वरूपाचा आनंद आहे.  त्यामुळे तो वैषयिक आनंदाप्रमाणे इंद्रियांचा अनुभवण्याचा विषय नसून, इंद्रिय आणि विषय यांच्या संयोगावर अवलंबून नाही.  म्हणून त्याला निर्विषयक, निरुपाधिक स्वरूपाचा आनंद असेही म्हणतात.

 

- "मनीषा पञ्चकम्" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, चतुर्थ आवृत्ति, २०१२       
- Reference:  "Maneesha Panchakam" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 4^th Edition, 2012

- हरी ॐ –

ज्ञानप्राप्तीचे प्रमाण | Evidence of Knowledge

कोणतेही ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी प्रमाणाची आवश्यकता आहे.  प्रमाकरणं प्रमाणम् | प्रमा म्हणजे ज्ञान.  करण म्हणजे साधन.  ज्ञानप्राप्तीचे साधन म्हणजे प्रमाण.  विश्वातील दृश्य विषयांच्या दर्शनासाठी डोळे, ऐकण्यासाठी कान, स्पर्शासाठी त्वचा, रसास्वादासाठी जिव्हा आणि सुगंधासाठी घ्राणेंद्रिये यांची आवश्यकता आहे.  म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध यांच्या अनुभूतीसाठी कर्ण, त्वचा, डोळे, जिव्हा व घ्राणेंद्रिये ही पंचेंद्रिये प्रमाण आहेत, कारण प्रमाणाशिवाय प्रमा म्हणजे ज्ञान होऊ शकत नाही.

पंचेंन्द्रियांद्वारे बाह्य विश्वातील दृश्य विषयांचेच ज्ञान देण्यासाठी प्रमाण आहेत.  परंतु आत्मा हा शब्द स्पर्शाप्रमाणे किंवा घटपटाप्रमाणे विश्वातील विषय नाही.  त्यामुळे आत्मा इंद्रियांचा विषय होऊ शकत नाही.  आत्मा हा इंद्रियअगोचर आहे.  इंद्रियांच्या कक्षेपलीकडे आहे.  तो इंद्रियांचा आत्मा आहे.  त्याच्या अस्तित्वाने इंद्रियांना अस्तित्व आणि चेतना मिळते आणि ती आपापल्या क्षेत्रामध्ये कार्यान्वित होतात.  म्हणून पंचज्ञानेंद्रिये आत्मज्ञान देण्यासाठी असमर्थ आहेत.

तसेच सुखदुःखाप्रमाणे आत्मा मनाचा विषय नाही, कारण तो मनाचाही आत्मा आहे.  त्याच्या अस्तित्वामुळे मनाला चेतना मिळते आणि मन त्याच्या व्यापारामध्ये कार्यान्वित होते.  म्हणून आत्मा मनालाही अगोचर आहे.  थोडक्यात व्यावहारिक ज्ञान देणारी सर्व प्रमाणे आत्म्याचे ज्ञान देण्यास असमर्थ ठरतात.  मग आत्मज्ञानासाठी कोणते प्रमाण आहे? शास्त्रकार सांगतात – वेदान्तो नाम उपनिषद प्रमाणम् |

वेदान्त म्हणजे उपनिषदे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान देण्यासाठी प्रमाण आहेत.  ज्याप्रमाणे आपले मुख पाहण्यासाठी दर्पणाची आवश्यकता आहे त्याप्रमाणे आत्म्याचे स्वरूप पाहण्यासाठी वेदांतशास्त्र म्हणजे उपनिषदे दर्पणाप्रमाणे आहेत; कारण सर्व उपनिषदे आपले अज्ञान दूर करून शुद्ध आत्मस्वरूप प्रकट करतात.  साधकाला सच्चिदानंदाची प्राप्ति करून देऊन तृप्त, संतुष्ट करतात.  म्हणून साधकाने, जिज्ञासूने वेदांतशास्त्राचाच आश्रय घ्यावा.

 

- "साधना आणि साध्य" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून,  सप्तम आवृत्ति, २०१०    
- Reference:  "Sadhana Ani Sadhya" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 7^th Edition, 2010

- हरी ॐ –