जीवन कसे जगावे ? | How to Live Life ?

जीवन हे जगण्याचे शास्त्र आहे.  धार्मिक जीवन हे पळपुटेपणाचे जीवन नाही.  समाजामधून निवृत्त होऊन निष्क्रिय होण्याचे जीवन नाही.  जीवन हा अखंड गतिमान असणारा प्रवाह आहे.  मृत्यु हाच जर जीवनाचा शेवट असेल, तर मरेपर्यंत माणसाने जगले पाहिजे.  त्याठिकाणी कोणालाही स्वातंत्र्य नाही.  त्यामुळे कोणत्या भावाने जगायचे आहे, हे तुमच्यावरच अवलंबून आहे.

तुम्ही सतत निराश, भकास, हताश होऊन जर बसलात तर प्रत्यक्ष परमेश्वर जरी आला, कोणीही आला तरी तो तुम्हाला त्या नैराश्यामधून बाहेर काढू शकणार नाही.  शेवटी तुम्हालाच तुमच्या मनाने या मानसिक दुर्बलतेमधून, अस्वस्थतेमधून बाहेर आले पाहिजे आणि एक भव्य, दिव्य, श्रद्धा, भक्ति, आत्मविश्वासाने युक्त असणारे जीवन जगले पाहिजे.  त्यासाठी अंतरंगातील भाव बदलणे आवश्यक आहे.  कितीही भयंकर प्रसंगामध्ये मनाचे संतुलन, तोल ढळणार नाही, तर सतत मन प्रसन्न, शांत, स्थिर राहील.

जीवन प्रत्येकाला जगलेच पाहिजे, त्यावेळी कोठेही मन न अडकता, बाहेरील प्रसंगांचा आघात होऊ न देता असे प्रसन्न, सुंदर जीवन जगावे, जीवनातील आनंद अनुभवत जीवन जगावे.  कारण बहिरंगाने आपण किती श्रीमंत आहोत, किती उपभोग आहेत, यावर आनंद अवलंबून नाही, तर सर्व काही मनावर अवलंबून आहे.  मन किती शुद्ध, निर्मळ, द्वंद्वरहित आहे, त्यावरच जीवनाचा आनंद अवलंबून आहे.

- "तणावमुक्त जीवन" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, एप्रिल २०१३
- Reference: "Tanavmukta Jeevan" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3^rd Edition, April 2013

- हरी ॐ –

आस्तिक आणि नास्तिक | Believer and Non-Believer

सामान्यतः व्यवहारात ईश्वराचे अस्तित्व मानणारा तो आस्तिक आणि ईश्वराचे अस्तित्व न मानणारा तो नास्तिक असा समज आहे.  पण फक्त ईश्वर आहे किंवा नाही यावर श्रद्धेचा निकष होत नाही.  

जगात धर्म-अधर्म, न्याय-अन्याय, चांगले-वाईट असे काहीच नाही.  विश्वाचा कोणी निर्माता नाही.  थोडक्यात जीवनमूल्ये नाहीत, असे समजून स्वार्थी वृत्तीने ‘यावत् जीवं सुखं जीवेत् ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत् |’  म्हणजे ‘जीव असेपर्यंत सुखाने जगावे.  ऋण काढून सुद्धा तूप प्यावे’ या वृत्तीने जीवन जगणारा, ‘खाओ, पीओ, मजा करो’ अशी भूमिका असलेला तो नास्तिक.  आपण आणि आपल्यासमोरील जग, त्यातील सुखोपभोग एवढाच विचार करून विषयोपभोगाने जास्तीत जास्त सुख मिळवू पाहाणारा तो नास्तिक.  त्याला स्वैर, स्वच्छंद वर्तनाची, अनाचाराची चाड नसते.

याउलट, जीवनमूल्यांवर श्रद्धा ठेऊन सद्गुणांची जोपासना करीत सारासार विचाराने संयमित व शिस्तबद्ध जीवन जगणारा जो असतो तो आस्तिक.  मग तो ईश्वराचे अस्तित्व मानीत नसेल तरी तो आस्तिकच, कारण जीवनात न्याय-अन्याय, धर्म-अधर्म, योग्य-अयोग्य, नीति-अनीति असे काही आहे, जीवनमूल्ये आहेत, अशी त्याची श्रद्धा असते. ‘अस्ति इति बुद्धिः यस्य सः आस्तिकः |’ या न्यायाने निरीश्वरवादी पण जीवनमूल्ये जपणारा आस्तिक ठरतो.  ईश्वरावर श्रद्धा नसलेला मनुष्य पूजा-अर्चा, जपजाप्य, व्रत-वैकल्ये करणार नाही; पण आचार-विचार-उच्चार या बाबतीत तो शुद्ध असेल तर तो विवेक-वैराग्य-शमदमादि साधनसंपत्तीने युक्त होईल.

मनुष्याची स्वाभाविक ओढ अंतिम सुखाकडे (Absolute Happiness) असते.  सुखाची गुरुकिल्ली म्हणजे जीवनावर, जीवनमूल्यांच्यावर निष्ठा.  ईश्वरावर निष्ठा नसलेला, जपजाप्य, पूजा-अर्चा, व्रत-वैकल्ये करीत नसला, तरी दैवी गुण बाणविण्याचे प्रयत्न करीत तो निर्मळ जीवन जगत, आचार-विचार-उच्चार शुद्ध ठेवीत असेल तरी तोही आत्मानुभूतीच्या पायरीपर्यंत पोहोचला आहे असे समजायला हरकत नाही.

- "सत्संग" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, चतुर्थ आवृत्ति, २००१
- Reference: "Satsang" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 4^th Edition, 2001

- हरी ॐ –

मनुष्यजन्माचा प्रवाह | Flow of Human Life

 

या दुर्लभ मनुष्यजन्मामध्ये प्रत्येकाची एकच अंतरिक, उत्स्फूर्त इच्छा आहे की, “मी सुखी व्हावे”. आपले जीवन शांतीने आणि आनंदाने परिपूर्ण करणे, हेच मनुष्याचे परमकर्तव्य आहे.

जीवनात अनेक प्रकारची व्यावहारिक कर्तव्ये आहेत.  परंतु ती सर्व प्रसंग किंवा परिस्थिति यांच्या अनुषंगाने मनुष्यनिर्मित सापेक्ष आहे.  त्यामुळे त्यांच्यामध्ये काही प्रमाणात तडजोड होत असते.  त्यामध्ये काळानुरूप सतत बदल होत असतो.  परंतु “मी सुखी व्हावे” यामध्ये कोणत्याही प्रकारची तडजोड होऊ शकत नाही, कारण ती मनुष्यामध्ये सहजस्वाभाविक प्रवृत्ति आहे.  त्यामुळे मनुष्याला “मी सुखी व्हावे” या इच्छापूर्तीमध्ये स्वातंत्र्य नाही.

ज्याप्रमाणे, नदी एखाद्या डोंगरामध्ये संतत धारेच्या रूपाने उगम पावते आणि क्रमाक्रमाने तिचा विस्तार होऊन अखंड प्रवाहित होते.  तिच्या प्रवाहामध्ये छोटे-मोठे कितीही अडथळे आले तरी त्या सर्वांच्यावर मात करून ती सतत सागराच्या दिशेने धावत असते, कारण सागराशी एकरूप होण्यामध्येच तिच्या जीवनाची इतिकर्तव्यता, परिपूर्णता असते.  त्याचप्रमाणे सर्व मानवी जीवन सुखाच्या दिशेने, ध्येयाने प्रेरित होऊन नदीप्रमाणेच अखंड गतिमान आहे.

भगवान म्हणतात – मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः |  (गीता अ. ३-२३)

हे पार्थ ! सर्व मानवजात माझ्याच – परमेश्वराच्या मार्गाचे, म्हणजे निरतिशय आनंदाच्या मार्गाचेच सर्व प्रकारे अनुसरण करते.

स्वतःच्या सुखासाठीच मनुष्य सर्वांच्यावर प्रेम करतो. यावरून सिद्ध होते की, मनुष्य पूर्ण सुखी होईपर्यंत सतत, अखंडपणे सुखाच्या मागे धावतो, कारण तोच मनुष्याचा परमपुरुषार्थ आहे.

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

 

- हरी ॐ –

 

जेथे ज्ञान तेथे आनंद | Happiness comes with Knowledge

गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः  (श्रीमद् भगवद्गीता २-११)

 या श्लोकामध्ये ज्ञान आणि अज्ञानाची दृष्टि व त्याचे फळ सांगितलेले आहे.  दोघांच्या दृष्टीत जमीन-अस्मानाचे अंतर आहे.  एक अंधाराची तर दुसरी प्रकाशाची, एक अविद्येची आणि दुसरी विद्येची, एक नानात्वाची व दुसरी अखंडत्वाची, एक द्वैताची तर दुसरी अद्वैताची दृष्टि आहे.  म्हणून जेथे ज्ञान आहे तेथे आनंद आहे आणि जेथे अज्ञान आहे तेथे दुःख, संसार आहे.

उदा.  आजोबा नातवाबरोबर फुग्याचा खेळ खेळतात.  खेळताना फुगा फुटतो.  परंतु दोघांच्यावर भिन्न परिणाम होतो.  नातु फुगा फुटला म्हणून आक्रोश करतो, तर आजोबा फक्त हसतात.  याचे कारण फुगा नाशवान आहे.  तो फुटणारच.  हे फुग्याचे तत्त्व जाणून आजोबा खेळत असतात.  त्यामुळे फुगा फुटल्यानंतर त्यांच्यावर काहीही परिणाम होत नाही.  ते फक्त हसतात !

परंतु नातु मात्र फुग्याचे तत्त्व जाणत नसल्यामुळे त्याला सत्यत्व देतो.  फुगा नित्य राहील अशी त्याची कल्पना असते.  परंतु फुग्याचे फुटणे थांबत नाही.  तो शोकाकुल होतो.  येथे वस्तु एकच, प्रसंग एकच, परंतु दोन भिन्न प्रकारच्या दृष्टि आहेत.  एक ज्ञानाची आणि दुसरी अज्ञानाची.  त्यामुळे ज्ञानी आजोबा हसतात आणि अज्ञानी नातु शोकाकुल होतो.

त्याचप्रमाणे जगामध्ये दोन प्रकारची दृष्टि दिसते. एक तत्त्वाच्या ज्ञानाची आणि दुसरी अज्ञानाची.  तत्त्व कधीही येत नाही आणि जातही नाही.  ते कधीही नाश पावत नाही.  जाणारे फक्त नाम आणि रूप आहे.  म्हणून ज्ञानी पुरुष नाशवान शरीरामधील अविनाशी तत्त्व जाणत असल्यामुळे गेलेल्या शारीराबद्दल किंवा जाणाऱ्या शरीराबद्दल कधीही शोकाकुल होत नाहीत.  ते शांत राहतात.  त्याउलट अज्ञानी पुरुष अविनाशी तत्त्व जाणत नसल्यामुळे अज्ञानाने शरीराला सत्यत्व देतात.  ते शरीर नाहीसे झाल्यावर अत्यंत शोकाकुल होतात.  निराश होतात.  

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –

वैषयिक सुख व सहजानंद | Real and Unreal Happiness

वैषयिक सुख हे जेव्हा इंद्रियांचा बाह्य विषयांशी संयोग होतो तेव्हा त्यांच्या उपभोगामधून मिळणारे सुख आहे.  म्हणजेच हे सुख विषय आणि इन्द्रियांच्या सन्निकर्षावर अवलंबून आहे.  परंतु – यत् कृतकम् तत् अनित्यम् | या न्यायाने जे कर्माने किंवा प्रयत्नाने मिळवलेले असते, ते नाश पावते हा लोकप्रसिद्ध अनुभव आहे.

म्हणजेच जोपर्यंत इंद्रिये आणि विषयांचा संयोग आहे, तोपर्यंतच सुख मिळते. संयोग संपला की त्यामधून मिळणाऱ्या सुखाचाही नाश होतो.  म्हणून हे सुख पाण्याच्या बुडबुड्याप्रमाणे अत्यंत क्षणिक, अनित्य आणि चंचल आहे हे सिद्ध होते.

तसेच वैषयिक सुख जसे अनित्य आहे त्याचप्रमाणे ते तरतमभावयुक्त आहे.  ती सुखाची अनुभूती तीन प्रकारे येते –

 

१. प्रिय – आपल्याला प्रिय असणाऱ्या विषयाच्या केवळ दर्शनाने जे सुख मिळते, त्या सुखाच्या वृत्तीला ‘प्रिय’ असे म्हणतात.

२. मोद – तीच प्रिय वस्तु जेव्हा आपल्या स्वतःच्या मालकीची होते तेव्हा त्या सुखवृत्तीला ‘मोद’ असे म्हणतात.

३. प्रमोद – जेव्हा प्रिय वस्तूचा प्रत्यक्ष उपभोग होतो त्यामुळे उपभोग घेण्याची वृत्ति पूर्ण होते. अशा सुखवृत्तीला ‘प्रमोद’ असे म्हणतात.

प्रिय, मोद आणि प्रमोद या वृत्ति अंतःकरणामध्ये विशेष गुणवृत्तीने निर्माण होत असल्यामुळे, त्यामधून प्राप्त होणारे सुख साहजिकच तरतमभावयुक्त, सोपाधिक, इंद्रियजन्य आणि क्षणिक आहे.

याउलट सहजानंद हा सहजस्वाभाविक स्वरूपाचा आनंद आहे.  त्यामुळे तो वैषयिक आनंदाप्रमाणे इंद्रियांचा अनुभवण्याचा विषय नसून, इंद्रिय आणि विषय यांच्या संयोगावर अवलंबून नाही.  म्हणून त्याला निर्विषयक, निरुपाधिक स्वरूपाचा आनंद असेही म्हणतात.

 

- "मनीषा पञ्चकम्" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, चतुर्थ आवृत्ति, २०१२       
- Reference:  "Maneesha Panchakam" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 4^th Edition, 2012

- हरी ॐ –