श्रुति आत्म्याची अनेक विशेषणे सांगते –
१. पर्यगात् – आत्मचैतन्य नाही असे एकही स्थान नाही. परंतु जाऊनही तो या सर्वांच्या अतीत,
सर्वांच्यापासून अलिप्त, अपरिणामी, अस्पर्शित स्वरूपाने राहातो.
२. शुक्रम् – आत्मा हा शुक्रं म्हणजेच अत्यंत तेजस्वी, ओजस्वी असून शुद्ध, दीप्तिमान
स्वयंप्रकाश-स्वरूप आहे. त्याच्याच
प्रकाशामध्ये अव्यक्तापासून स्थावरान्तपर्यंत सर्व विश्व प्रकाशमान होते.
३. अकायम् – आत्मा
शरीररहित, उपाधीरहित आहे. याठिकाणी शरीर
म्हणजेच लिंगशरीर होय. लिंग म्हणजेच
सूक्ष्मशरीर. तसेच आत्मा सूक्ष्मशरीराच्याही
अतीत आहे.
४. अव्रणम् – ज्याला
कोणताही व्रण म्हणजेच क्षति किंवा इजा नाही, त्याला ‘अव्रणम्’ असे म्हणतात. आत्मा हा इजारहित,
व्रणरहित आहे.
५. अस्नाविरम् – ज्याच्यामध्ये स्नायू, शिरा म्हणजेच नाडी, त्याचप्रमाणे मज्जा, अस्थि रक्त,
मांस वगैरे धातु नाहीत, त्याला ‘अस्नाविरम्’ असे म्हणतात. आत्मा स्थूल शरीराच्याही अतीत आहे.
६. शुद्धम् – शुद्ध
म्हणजे निर्मळ, अविद्यामलरहित स्वरूप होय. म्हणजेच आत्मा हा कारण शरीराच्याही अतीत आहे.
७. अपापविद्धम् – आत्मस्वरूपामध्ये धर्मादि पाप-पुण्याचा अभाव आहे. म्हणजेच आत्मा कर्म-कर्मफळाच्याही अतीत आहे.
८. कविः – कवी
म्हणजेच क्रान्तदर्शी किंवा सर्वदर्शी होय. जो ज्ञानाने सर्व पाहू शकतो, जणू शकतो, त्यास ‘कवी’
असे म्हणतात.
९. मनीषी – जो
मनाला प्रेरणा देतो, तो सर्वज्ञ ईश्वर म्हणजेच चैतन्य होय. आत्मचैतन्यच मनाला सत्ता आणि स्फूर्ति प्रदान करते.
१०. परिभूः – आत्मचैतन्य
हे सर्वांच्यापेक्षा श्रेष्ठ, सर्वोत्तम असल्यामुळेच
त्यास ‘परिभूः’ असे म्हणतात.
११. स्वयंभूः – जो स्वतःच स्वतःच्या स्वरूपाने निर्माण होतो, त्यास ‘स्वयंभू’ असे
म्हणतात. आत्मचैतन्याला निर्माण
होण्यासाठी अन्य कोणत्याही कारणाची आवश्यकताच नाही. कारण नसल्यामुळे त्याचा जन्मही शक्य नाही. म्हणूनच त्यास अजन्मा, जन्ममृत्युरहित असे
म्हणतात.
-
"ईशावास्योपनिषत्" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २००९
- Reference: "Ishavasya
Upanishad" by Param
Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, April 2009
- हरी ॐ–
