कर्मफलत्याग साधना कोणाला ? | “Result-Sacrifice” Meant For Whom?

 

कर्म अथवा कर्मफळ हे कधीही मोक्षाचे साधन होऊच शकत नाही.  कर्म आणि कर्मफळ हे दोन्हीही अज्ञानामधून निर्माण झालेले आहेत.  कर्म व कर्मफळ अज्ञानाच्या विरोधी नसल्यामुळे अज्ञानाचा नाश करू शकत नाही.  यावरून सिद्ध होते की, कर्म व कर्मफळ मोक्षप्राप्तीचे साधन होऊच शकत नाही.  फक्त ज्ञानानेच अज्ञानाचा व अज्ञाननिर्मित कार्याचा ध्वंस होऊ शकतो.  म्हणून ज्ञान हेच मोक्षसाधन आहे.  हाच सर्व श्रुतींचा, शास्त्राचा, गीतेचा सिद्धांत आहे.  हे त्रिवार सत्य आहे.

 

परंतु तरीही भगवान येथे अज्ञानी, कामुक पुरुष डोळ्यासमोर ठेऊन त्याची साधनेमध्ये प्रवृत्ति होण्यासाठी कर्मफलत्यागाची स्तुति करतात.  याठिकाणी हा उपदेश ज्ञानी पुरुषाला दिलेला नाही.  ज्ञानी पुरुष हा direct श्रवणादि साधना करून – (मामेव प्राप्नुवन्ति |)  माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होतो.  ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् |  ‘ज्ञानी’ आणि ‘मी’ यांच्यामध्ये द्वैतभाव राहातच नाही.  त्यामुळे ज्ञानी पुरुषाला उपदेशाची आवश्यकताच नाही.

 

परंतु जे मंद-मध्यम अधिकारी आहेत.  ज्यांचे मन अजूनही अशुद्ध, अपरिपक्व आहे, त्यांचाही उद्धार करण्याची भगवंतांची तळमळ आहे.  ते सर्व श्रद्धावान आहेत.  परंतु मनामध्ये असणाऱ्या दोषांच्यामुळे ते माझ्यापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.  त्यामुळेच ते व्याकूळ झालेले आहेत.  अत्यंत दुःखी-कष्टी आहेत.  या भावसागरामध्ये पूर्णपणे बुडाल्यामुळे ते अत्यंत घाबरलेले, हीन-दीन, अगतिक, असहाय्य झालेले आहेत.  ते दुःखाने आकांत, आक्रोश करीत आहेत.  पाहि मां, त्राहि मां |  असा टाहो फोडीत आहेत.  त्यांना स्वतःला या भावसागरामधून तरून जाण्याचे सामर्थ्य नाही.

 

अशा या भक्तांच्यावर परमकृपाळु, दयेचा सागर, करुणार्णव, करुणानिधि, भक्तपालक, भक्तरक्षक असणारे भगवान कृपाकटाक्ष टाकतात आणि म्हणतात – तेषामहं समुद्धर्ता |  अशा भक्तांना भगवान दिलासा देतात, अभयदान देतात आणि सुलभ-सोप्या साधना सांगून त्यांना त्यामध्ये प्रवृत्त करतात.  बाळाS, तुला काहीच जमले नाही तरी हरकत नाही.  तू निराश होऊ नकोस.  तू फक्त कर्मफलत्याग करण्याचा अभ्यास कर.  हीच तुझी साधना आहे.  यामध्ये तू निष्ठा प्राप्त केलीस की, मग पुढची साधना पाहू.  याप्रमाणे त्याच्या कलाने घेऊन त्याला झेपेल अशा साधना देतात.

 

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

अभ्यास-ज्ञान-ध्यान-कर्मफलत्याग | Practice-Knowledge-Reflection-Sacrifice

 

भगवान एकापेक्षा एक श्रेष्ठ, श्रेष्ठतर आणि श्रेष्ठतम असणारी साधने सांगतात.  शास्त्रामध्ये अनेक प्रकारच्या साधाना दिल्या आहेत.  त्यापैकी ‘अभ्यास’ ही एक साधना आहे.  अभ्यास म्हणजेच सर्व कर्मांचा संन्यास करून यम, नियम वगैरेदींच्या साहाय्याने श्रवण-मनन ही साधना करणे होय.  या साधनेमध्ये सर्वकर्मसंन्यास करणे, शमदमादि साधनसंपत्ति प्राप्त करणे इतकेच नव्हे, तर वेदान्तशास्त्राचे श्रवण-मननादि करणे यामध्ये खूप श्रम, कष्ट आहेत.  त्यामुळे या अभ्यासापेक्षा ‘ज्ञान’ श्रेष्ठ आहे.  ‘ज्ञान’ म्हणजेच श्रवणादि साधनेमधून उदयाला येणारे जीवब्रह्मैक्य ज्ञान होय.  म्हणजेच वरील सर्व कष्टप्रद साधना करण्यापेक्षा अद्वैत ज्ञान श्रेष्ठ आहे, कारण ‘ज्ञान’ हेच मोक्षाचे साक्षात, प्रमुख साधन आहे.  ही शास्त्रप्रसिद्धि आहे.

 

यापुढे भगवान म्हणतात, “या जीवब्रह्मैक्य ज्ञानापेक्षा ‘ध्यान’ श्रेष्ठ आहे.  याचे कारण ज्ञान प्राप्त झाले तरीही या ज्ञानामध्ये अनेक प्रतिबंध आहेत.  पहिला प्रतिबंध म्हणजेच ‘विपरीत भावना’ होय.”  “अहं ब्रह्मास्मि” हे शाब्दिक ज्ञान झाल्यामुळे आत्मअज्ञानाचा निश्चित निरास होतो.  परंतु अजूनही त्या ज्ञानामध्ये निष्ठा प्राप्त न झाल्यामुळे ते ज्ञान फलदायी होत नाही.  दुसरा प्रतिबंध म्हणजेच सूक्ष्म भोगवासना होय.  भोगवासना सतत ज्ञानसाधनेमध्ये कामक्रोधादि, रागद्वेषादि विकार पुन्हा पुन्हा निर्माण करून सतत प्रतिबंध निर्माण करते.  त्यामुळे असे हे ज्ञान केवळ शाब्दिक असून ज्ञाननिष्ठारहित, सप्रतिबंधक ज्ञान आहे.  या ज्ञानापेक्षा निश्चितच ‘ध्यान’ श्रेष्ठ आहे.

 

कर्मफळत्यागामध्ये कोणतेही कष्ट, परिश्रम नाहीत.  सर्व कर्मांचा त्याग करणे, यमनियमादि साधना करणे, शमदमादि गुणांचा अभ्यास करणे, श्रवणादि साधना करणे, विपरीत प्रत्ययांचा निरास करणे, मनाची स्थिरता करणे या कोणत्याही श्रमाची आवश्यकता नाही.  कर्मफळाच्या संकल्पाचा त्याग केल्यामुळे आपोआपच ज्यावेळी प्रत्यक्ष कर्मफळ प्राप्त होते, त्यावेळी प्रतिक्रिया न करता तो साधक प्रसादवृत्तीने त्याचा स्वीकार करतो.  यामुळे मनामधील रागद्वेष, हर्षविषाद वगैरेदि द्वन्द्वे नाहीशी होऊन त्याला त्याचवेळी सत्वर आनंदाचा, शांतीचा अनुभव येतो.  मन शुद्ध, सत्त्वगुणप्रधान झाल्यामुळे तेथेच आनंदाचा तात्काळ उत्कर्ष होतो.  यामुळे चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानप्राप्ति होऊन साधकाला क्रमाने मोक्षप्राप्ति होते.  म्हणून अभ्यासापेक्षा ज्ञान, ज्ञानापेक्षा ध्यान आणि ध्यानापेक्षा कर्मफलत्याग श्रेष्ठ आहे, हे सिद्ध होते.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

त्याग आणि चतुर्विध पुरुषार्थ | Sacrifice and 4 Life-Goals

धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चार पुरुषार्थांपैकी अर्थ आणि काम हे ऐहिक पुरुषार्थ आहेत.  व्यवहारामध्ये धन, संपत्ति वगैरे कोणतीही कामना पूर्ण करण्यासाठी तीन घटकांची आवश्यकता असते. प्रयत्नं, कालं, दैवम्.  प्रयत्न म्हणजेच कोणतीही इच्छा पूर्ण करावयाची असेल तर केवळ मनोरथ रचून इच्छा पूर्ण होत नाही.  त्यासाठी पुरुषप्रयत्न म्हणजेच योग्य कर्म करावे लागते.  दुसरा घटक आहे – काळ!  साध्यप्राप्तीपर्यंत सातत्याने काही काळ न थकता, न थांबता कर्म केले पाहिजे.  

मात्र ‘दैव’ हा तिसरा घटक मनुष्याधीन नसून उलट मनुष्यच दैवाधीन असतो.  दैव म्हणजेच परमेश्वराची अज्ञात शक्ति होय.  तोच घटक संपूर्ण विश्वावर, सर्व जीवांच्यावर नियमन करीत असतो.  म्हणून तोच ईशनशील ईश्वर असून कर्तुं-अकर्तुम् आहे.  जीव हा नियम्य असून ईश्वर हा नियामक आहे.  म्हणूनच कोणत्याही कार्याच्या आरंभी आपण कार्यसिद्धीसाठी परमेश्वराचे आवाहन करतो.  ‘दैव’ हा तिसरा घटक अनुकूल असेल तरच कार्यसिद्धी होते.  अर्थ आणि कामाच्या प्राप्तीसाठी सुद्धा ईश्वराचे आवाहन आवश्यक आहे.  परमेश्वराचे आशीर्वाद-अनुग्रह-कृपा आवश्यक आहे.  म्हणून अर्थ व कामासाठी मी – ‘नमः’ म्हणजेच इदं त्यजामि |  मी ईश्वराला पत्र-पुष्पादि अर्पण करीत आहे.  

तिसरा ‘धर्म’ हा पारलौकिक पुरुषार्थ आहे. पारलौकिक स्वर्गप्राप्ति व स्वर्गभोग मिळावेत, यासाठी मी – नमः – इदं सर्वं त्यजामि | मी पत्र-पुष्पादि अर्पण करतो. स्वर्गादि प्राप्तीसाठी वेदांच्यामध्ये अनेक प्रकारचे यज्ञयागादि कर्म सांगितले जातात. यज्ञामध्येही हवन केले जाते. म्हणजेच तेथेही अर्पण केले जाते. त्याग केले जाते.

चवथा पुरुषार्थ म्हणजेच परमपुरुषार्थ ‘मोक्ष’ होय.  त्या मोक्षाच्या प्राप्तीसाठी मी सर्व त्याग करतो.  मोक्ष म्हणजेच – अत्यंत दुःखनिवृत्तिः निरतिशय आनंदस्य प्राप्तिः |  सर्व प्रकारच्या दुःखांचा निरास आणि निरतिशय आनंदाची, सुखाची प्राप्ति होय.  निरतिशय आनंद हेच परमात्म्याचे स्वरूप आहे.  ते स्वरूप प्राप्त करण्यासाठीच म्हणजे मोक्षप्राप्तीसाठी – अहं इदं इदं त्यजामि |  मी या सर्वांचा त्याग करतो.  याचे कारण परमात्मस्वरूप प्राप्त करावयाचे असेल तर परमात्माव्यतिरिक्त अन्य सर्व विषयांचा त्याग केला पाहिजे.  

- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१५   
- Reference: "Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3^rd Edition, March 2015

- हरी ॐ –

“ नमः ” म्हणजे त्याग | “Namah” Means Sacrifice

‘नमः’ याचा कर्मकांडामध्ये ‘त्याग’ असा अर्थ आहे.  यज्ञामध्ये यजमान मंत्रांच्या साहाय्याने यज्ञकुंडामध्ये हवन करीत असतो – इन्द्राय स्वाहा इदं न मम |  अग्नेय स्वाहा इदं न मम |   ज्यावेळी मी एखादी गोष्ट त्याग करतो, अर्पण करतो, त्यावेळी त्या वस्तुवरील माझा मालकी हक्क संपतो.  त्याग म्हणजेच ममत्वाचा त्याग होय.  त्याग म्हणजे समर्पण होय.  त्याग म्हणजे देवून टाकणे नव्हे.  ‘त्याग’ ही शारीरिक क्रिया नसून अंतःकरणाचा एक उदात्त भाव आहे.  

एखादी वस्तु मला निरुपयोगी असेल किंवा आपल्या घरात अडगळ झालेली असेल, म्हणून ती दुसऱ्याला देवून टाकावी, या वृत्तीने दिले असेल तर त्यास ‘त्याग’ म्हणता येत नाही.  अन्यथा दुसऱ्याने मला मोठे म्हणावे, समाजामध्ये मान-सन्मान, प्रतिष्ठा मिळावी, या हेतूने किंवा निवडणुका जवळ आल्यानंतर मतांसाठी जर काही दिले तर त्याला ‘त्याग’ असे म्हणता येत नाही.  याचे कारण त्याग करीत असताना खरे तर वस्तु, पैसा यांचा त्याग नसून या सर्वांच्याविषयी आपल्या मनामध्ये जो ममत्वाचा भाव असतो, त्याचा त्याग आहे.  

सर्वात शेवटी “मी त्याग केला” या अहंकारवृत्तीचा त्याग होणे, हा खरा त्याग आहे.  त्यागाच्या वृत्तीमागे शुद्ध आनंद असतो.  त्याग करून आनंद मिळत नसेल, उलट मनामध्ये रुखरुख वाटत असेल, एखादी वस्तु दिली म्हणून पश्चाताप होत असेल तर तो ‘त्याग’ नव्हे.  

याठिकाणी साधक ‘नमः शिवाय’ यामधून शिवाला सर्व समर्पण करीत आहे.  म्हणजेच त्याग करण्यास योग्य असणारे पत्र, फळ, फूल वगैरे अर्पित आहे.  त्याचे फळ म्हणजेच साधकाला आनंदाची प्राप्ति होते.  

- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१५   
- Reference: "Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3^rd Edition, March 2015

- हरी ॐ –

ज्ञानयज्ञाची श्रेष्ठता | Superiority of Knowledge Offering

सर्व द्वैतजन्य, अज्ञानमूलक, संसारवर्धन करणाऱ्या द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे, कारण –

१. ज्ञानच अज्ञानाच्या विरोधी असल्यामुळे प्रकाशाप्रमाणे अज्ञानरूपी अंधाराचा ध्वंस करून अज्ञानजन्य संसाराचा नाश करते.

२. ज्ञानच अत्यंत दुःखनिवृत्ति करून निरतिशय आनंदस्वरूपाची स्थिति प्राप्त करून देते.

३. ज्ञानच आत्म्यावर झालेला कर्तृत्व-भोक्तृत्वरूपी अनात्म्याचा अध्यास संपूर्ण निरास करते.

४. ज्ञानच द्वैताचा भ्रम निरास करून परमोच्च अद्वैताची दृष्टि देते.

५. ज्ञानच सर्व काल्पनिक बंधनांचा निरास करून मोक्षप्राप्ति करून देते.

६. ज्ञानाचे फळ नित्य, शाश्वत, चिरंतन आत्मस्वरूपाची सुस्थिति हे आहे.

७. ज्ञानयज्ञामध्ये अन्य यज्ञांच्याप्रमाणे द्रव्याची तसेच कोणत्याही बाह्य सामग्रीची आवश्यकता नसते.  तर फक्त योग्य, अनुकूल मनाची जरुरी असते.

८. ज्ञानयज्ञाचा अधिकारी साधनचतुष्टयसंपन्न असून, वर्ण, आश्रम, वय, धर्म, पंथ, जात वगैरेवर अवलंबून नसतो.

९. ज्ञानयज्ञामध्ये सर्व श्रौत, स्मार्त आणि लौकिक कर्मांची परिसमाप्ति होते.

सर्व प्रकारच्या नद्या समुद्रामध्ये परिसमाप्त होतात.  म्हणजेच कृष्णा, कोयना, नर्मदा, गंगा, गोदावरी, या नद्यांच्यामध्ये नामरूपात्मक भेद आहे.  परंतु समुद्रामध्ये अस्तंगत झाल्यानंतर तो भेद संपतो.  त्या समुद्रमय होतात.  त्याचप्रमाणे सर्व प्रकारचे यज्ञयागादि कर्म अभेदस्वरूपाच्या आत्मज्ञानामध्ये विलीन होते.  

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –

पंचयज्ञ | Five Sacrifices

गृहस्थाश्रमामध्ये कळत-नकळत दैनंदिन जीवनात पाच प्रकारची पापे होत असतात.

१) कण्डनं – कांडणे, २) पेषणी – दळणे, ३) चुल्ली – चूल पेटविणे, ४) उदकुम्भी – पाणी भरून ठेवणे , ५) मार्जनी – झाडलोट वगैरेदि.

 

वरील सर्व क्रियांच्यामधून मनुष्य अनेक जीवाणूंची हिंसा करीत असतो.  त्यासाठी प्रत्येक गृहस्थाश्रमीने पाच यज्ञ करावेत.

 

१. भूतयज्ञ – आपण अन्न ग्रहण करण्यापूर्वी त्यातील एक भाग चिमण्या वगैरेदि पक्ष्यांना द्यावा, कारण आपले जीवन समृद्ध करण्यामध्ये अनेक पशुपक्ष्यांचा सहभाग असतो.

२. अतिथियज्ञ – जो कोणी आपल्याकडे येईल त्याला श्रद्धेने अन्नदान करावे.  शास्त्र सांगते – अतिथिदेवो भाव |

३. पितृयज्ञ – पितरांच्या आशीर्वादाने आपले जीवन समृद्ध होत असल्यामुळे त्यांच्यासाठी एक भाग द्यावा.

४. देवयज्ञ – देवांसाठी एक भाग अर्पण करावा.

५. वैश्वदेव यज्ञ – एक भाग अग्निकुंडामध्ये आहुती देवून विश्वकर्त्या परमेश्वराला अर्पण करावा.

 

याप्रकारे, हे पंचयज्ञ केल्यानंतर राहिलेले अन्न प्रसाद म्हणून ग्रहण करावे.  अन्न शिजवून झाल्यानंतर पंचयज्ञ झाल्याशिवाय अन्नाचे कधीही सेवन करू नये.  म्हणजे तो उपभोग होत नाही, तर श्रद्धाभक्तियुक्त अंतःकरणाने ग्रहण केल्यामुळे तो प्रसाद होतो.  ती प्रसादबुद्धि चित्तशुद्धीचे साधन होते.  म्हणजेच प्रमाद, हिंसा, दुसऱ्याला अपमानात्मक बोलून यातना देणे वगैरेदि पापांच्यापासून तो मुक्त होवून सदाचारी, सत्शील होतो.  मन शुद्ध झाल्यामुळे तो सत्त्वगुणप्रधान होतो.

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –