ध्यान आणि मन | Dhyan And The Mind

 

ध्यानामध्ये मनाचे निरीक्षण करीत असताना काहीही चांगले नाही किंवा वाईटही नाही, कारण चांगले आणि वाईट या मनाने निर्माण केलेल्या चुकीच्या कल्पना आहेत.  कल्पनेनेच चांगले-वाईट विचार ठरविलेले आहेत तसेच कितीही चांगले विचार असले तरी ते जसे येतात तसे टिकविण्याचा प्रयत्न करून सुद्धा न राहाता आपोआप निघून जातात आणि वाईट विचार सुद्धा जातात.  हा आपला प्रत्येकाचा अनुभव आहे.

 

मग हे सत्य असताना विनाकारण ते विचार टिकविण्याचा किंवा काढून टाकण्याचा प्रयत्न का करावा?  त्यांना कोणत्याही प्रकारचे महत्व न देता, सत्यता न देता त्यांना त्यांच्या स्वभावाप्रमाणे येऊ द्यावे आणि जाऊही द्यावे.  यातच मनाची पक्वता नाही का?  हा खरा पुरुषार्थ नाही का?  म्हणून ध्यान करताना साधकाने मनाचे निरीक्षण करताना मनाला कोणत्याही प्रकारची वास्तवता न देता अत्यंत तटस्थतेने अलिप्त राहून जाणीवपूर्वक सावधानतेने निरीक्षण करावे म्हणजेच चांगले विचार आले तर हुरळून जावू नये, वाईट आले तर खिन्न, नाराज होऊ नये.  ते जसे आहेत तसे पाहाण्याचा अभ्यास करावा.  निरीक्षकाचे काम फक्त निरीक्षण करणे आहे.  त्यावर प्रतिक्रिया करणे हे काम नाही.  याप्रमाणे साक्षित्वाचाअभयस करावा.

 

याचा परिणाम म्हणजे मनामधील सर्व काल्पनिक विषयांच्या वृत्ति, संकल्प-विकल्प, द्वंद्व, मनाची मनोराज्ये, सुख-दु:खांचे हेलकावे वगैरे कमी होतील.  वृत्तींचा प्रवाह आणि मनाची बहिर्मुख प्रवृत्ति कमी कमी होऊन मनाची उपशमा होईल.  मनाचे लक्ष मनामध्येच असल्यामुळे अंतरिक जाणीव आणि सावधानता अधिक वाढेल.  बाहेरील शब्द, स्पर्शादि विषयांच्या सवेंदना अंतरिक सावधानता विचलित करणार नाहीत, अस्वस्थ करणार नाहीत, त्या अवस्थेमध्ये मन संपूर्ण अंतरिक जाणीवेमध्ये एकाग्र झालेले असते.  त्यावेळी बाह्य विषय, इंद्रिये व शरीर यांची शरीराची जाणीव संपते.  मनामधील सर्व संकल्प आणि विकल्प गळून पडतात.  संकल्पप्रभवान्कामान्स्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः |  ही अवस्था प्राप्त होते.

 

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

ध्यान आणि शरीर | Dhyan And The Role of Body

 

आपणच आपले स्वतःचे शरीर अन्य शरीराप्रमाणे दृश्य विषय म्हणून पाहावे.  यामध्ये पायाच्या अंगठ्यापासून डोक्यापर्यंत शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे क्रमाक्रमाने निरीक्षण करावे.  हे निरीक्षण करताना दोन गोष्टींची अत्यंत काळजी घ्यावी.  १) हे निरीक्षण यंत्राप्रमाणे होऊ न देता अत्यंत सावधान आणि जाणीवपूर्वक करावे.  आणि २) निरीक्षण करताना शरीर हे नित्य दृश्य आहे, मी द्रष्टा आहे याची सतत जाणीव ठेवावी.  म्हणजेच शरीराशी तादात्म्य न होता अन्य विषयांच्यामध्ये ज्याप्रमाणे भाव असतो त्याप्रमाणे साक्षीभावाने पाहावे.  यामध्ये शिथिलता आणू न देता शरीर घटाप्रमाणेच दृश्य म्हणून पाहावे.  (See your body as an object.)  याचा काही काळ अभ्यास करावा.

 

याप्रकारे शरीरापासून अलिप्त राहून आपण आपल्याच शरीराचा साक्षी आहे हा भाव आत्मसात होईल.  यामुळे शरीर व इंद्रियांशी असलेले तादात्म्य हळूहळू कमी होईल आणि इंद्रिये स्वस्थ होऊन आपापल्या स्थानामध्ये शांत होतील.  त्यांच्यामध्ये असलेली वखवख, व्याकुळता संपेल व इंद्रियांची उपशमा होईल.  येथे उपशमा म्हणजेच शरीर व इंद्रियांशी झालेले तादात्म्य कमी होणे होय.

 

या अभ्यासाचे फळ म्हणजे शरीराचे सर्व अवयव शिथिल (tensionless relaxation) होतात.  शरीरातील सुंदपणा आणि जडत्व नाहीसे होऊन ते अगदी हलके झाल्यासारखे वाटते.  शरीर असूनही शरीर नसल्यासारखे वाटते.  ज्याप्रमाणे एक किलो कापसाचा गोळा ठेवला तर आपल्याला वजन अनुभवायला येते.  परंतु तोच एक किलो कापूस पिंजून साफ केला आणि फुगवला तर तोच एक किलो कापूस असूनही त्याचे वजन वाटत नाही.  त्याचप्रमाणे मनाचे शरीराशी झालेलं तादात्म्य कमी केले तर शरीर व इंद्रिये अत्यंत तणावरहित होतात व आपोआपच इंद्रियांची उपशमा होऊन मन अंतर्मुख होते.  मनाचे भरकटणे कमी होते.  चंचलता कमी होते आणि मन काही प्रमाणामध्ये एकाग्र व शांत होते.

 

यामध्ये मनाला दोन क्रिया दिलेल्या आहेत – १) शरीराचे जाणीवपूर्वक निरीक्षण करणे आणि २) हे शरीर माझे आहे हा सुद्धा भाव न ठेवता साक्षीरूपाने राहाणे.  जितक्या सावधानतेने तटस्थ राहून शरीराचे निरीक्षण केले जाईल तितक्या प्रमाणामध्ये मन सर्व बाह्य विषयांच्यापासून निवृत्त होईल.  

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

ध्यान प्रक्रियेचा क्रम | Step-by-Step ‘Dhyaan’ Process

 

ध्यानाचे प्रयोजन हे मनाची एकाग्रता करणे नाही, सिद्धि, दर्शन हे नाही, तर स्वतःच्या स्वरूपाची सुस्थिति प्राप्त करणे, स्वस्थ होणे होय.  भगवान प्रत्यक्ष ध्यानप्रक्रिया स्पष्ट करतात –  

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया |

आत्मसंस्थं मनः क्रुत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ||              (गीता अ. ६-२५)

क्रमाने मन सर्व बाह्य विषयांच्यापासून निवृत्त करून आत्मस्वरूपामध्ये स्थिर करणे, यालाच ‘ध्यान’ असे म्हणतात.  भगवान येथे साधकाला क्रमाने लयच करायला सांगतात.  परंतु मनाचा लय करताना सुद्धा विशिष्ट क्रम आहे.  स्थूल वस्तूचा लय सूक्ष्म वस्तुमध्ये, सूक्ष्माचा सूक्ष्मतरामध्ये आणि सूक्ष्मतर वस्तूंचा लय सूक्ष्मतम वस्तूंमध्ये करावा.  म्हणजेच कार्याचा लय कारणामध्ये, कारणाचा लय त्याच्या कारणामध्ये, त्या कारणाचा लय त्याच्याही कारणामध्ये करावा.

 

यच्छेद्वाम्ङनसि प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि |

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ||           (कठ उप. १-३-१३)

प्राज्ञ म्हणजे विद्वान पुरुषाने सर्व इंद्रिये मनामध्ये, मन बुद्धीमध्ये, बुद्धि महत्तत्त्वामध्ये आणि महत्तत्त्व शांतस्वरूप असणाऱ्या अविकारी, निर्विशेष आत्म्यामध्ये क्रमाने लय करावे.

 

विवेकी पुरुषाने वाणीचा उपसंहार करावा.  वाणी हा शब्द सर्व इंद्रियांचे उपलक्षण आहे.  इंद्रियांचा उपसंहार मनामध्ये करावा.  त्या मनाचा ज्ञानरूपी बुद्धीमध्ये, प्रकाशस्वरूप बुद्धीमध्ये लय करावा, कारण बुद्धीच मन वगैरेदि इंद्रियांना व्याप्त करते.  त्यामुळेच ती मन, इंद्रियांचा आश्रय, अधिष्ठान आहे.  ती बुद्धि मग प्रथमज असलेल्या महदात्म्यामध्ये, हिरण्यगर्भामध्ये लय करावी.  म्हणजेच हिरण्यगर्भाचा जसा स्वभाव आहे, स्वच्छ स्वभाव, रागद्वेषविकाररहित, अमलिन, तसा स्वभाव व्यष्टि बुद्धीने प्राप्त करावा.  नंतर त्या हिरण्यगर्भाचा अव्याकृतात लय न करता निर्विकार स्वरूपाच्या आत्म्यामध्ये लय करावा.  तो महदात्मा, हिरण्यगर्भ शांतस्वरूपाच्या मुख्य आत्म्यामध्ये, नीरव शांतस्वरूपाच्या आत्म्यामध्ये लय करावा.  ज्याठिकाणी सर्व विकार, विशेष प्रत्ययांचा निरास होतो, संकल्पविकल्पांचा निरास होतो.  सर्वांच्या आत अधिष्ठानस्वरूपाने असणारा निर्विकार, सर्व बुद्धिप्रत्ययांचा साक्षी असणाऱ्या मुख्य आत्म्यामध्ये लय करावा.  हीच निदिध्यासना, ब्रह्माभ्यास, बाधितसमाधि, ज्ञानसमाधि आहे.

 

- "ईशावास्योपनिषत्" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २००९
- Reference: "Ishavasya Upanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2009

- हरी ॐ–

मनाचा लय आणि ध्यान | Mind Dissolution and ‘Dhyaan’

 

अनेक विद्वान लोक शास्त्रशुद्ध ध्यानपद्धती समजावून न घेता सामान्य लोकांना चुकीचे मार्गदर्शन करून त्यांची दिशाभूल करतात.  आजकाल तर Meditation चे प्रस्थच माजलेले आहे.  कोणीही उठतो आणि जगाला ध्यान शिकवितो.  इतकेच नव्हे, तर प्रत्येकाने आपापली ध्यानपद्धती develop केलेली आहे, त्याला एक-एक सुंदर नाव दिलेले आहे.  पुष्कळ लोक मनाच्या लयावस्थेलाच ध्यान असे समजतात.

 

परंतु मनाची लयावस्था म्हणजे ध्यानावस्था नव्हे किंवा समाधिवस्था देखील नव्हे, तर ती अव्याकृताची, अज्ञानाची अवस्था आहे.  म्हणून त्या अवस्थेमध्ये सुद्धा सुषुप्तिप्रमाणे अज्ञानाचाच अनुभव येतो.  जसे, गाढ झोपेमध्ये मी सुखाचा अनुभव घेतो.  म्हणूनच उठल्यानंतर मी म्हणतो की – सुखेन अहं अस्वाप्सम् |  सुखेन मया निद्रा अनुभूयते |  “मला छान झोप लागली होती, मी सुखाने झोपलो होतो.”  तेथे दुखांचा अभाव होतो.

 

मनोलयाच्या अभ्यासामध्ये एक क्षण जरी मनोलय झाला तरी तेथे दुःखांचा अभाव झाल्यामुळे आपोआपच क्षणभर सुखाचा आभास निर्माण होतो आणि त्यालाच तथाकथित विद्वान लोक ‘आत्मसाक्षात्कार’ असे नाव देतात.  याच अनुभवाला सामान्य लोक भुलतात.  वस्तुतः या अनुभवामध्ये प्रत्यक्ष त्या ध्यान शिकाविणाऱ्याचा काहीही पुरुषार्थ नसतो.  कारण मनोलय झाला की, तो अनुभव कोणालाही, कोठेही येऊ शकतो.  एक क्षणभर दिव्य सुखानुभूति येते.  शरीरामधील, मनामधील सर्व ताण-तणाव नाहीसे होतात.  मन एकदम relax होते.  दुःखाने ग्रस्त झालेल्या, पीडित झालेल्या सामान्य, अज्ञानी मनुष्याला हा मनोलयाचा क्षण म्हणजे त्या व्यक्तीचा काहीतरी दैवी चमत्कार वाटतो.

 

शास्त्रशुद्ध ध्यानपद्धति समजावून न घेतल्यामुळे सामान्य मनुष्य त्या मनोलयाच्या अवस्थेलाच आत्मसाक्षात्कार, आत्मप्रचिती असे नाव देतो.  परंतु तो दिव्य अनुभव एक क्षणापुरता टिकतो आणि पुन्हा उत्थानसमयी दुःख, यातना, शोक-मोहादि संसार प्रचीतीला येतो.  मनोलयाच्या अवस्थेमध्ये सुषुप्तीप्रमाणे निदान काही क्षण आनंद, सुख प्राप्त होते.  म्हणून त्या अवस्थेला गौण अर्थाने, गौण दृष्टीनेच श्रुतीने अमृतस्वरूप असा शब्द वापरलेला आहे.

 

- "ईशावास्योपनिषत्" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २००९
- Reference: "Ishavasya Upanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, April 2009

- हरी ॐ–

“ॐ नमः शिवाय” – ३ | Meaning of “Om Namah Shivay” – 3

‘नमः’ या शब्दाची शक्ति ‘नमन’ या अर्थामध्ये आहे.  ‘नमन’ याचा अर्थच अत्यंत नम्र, विनयशील असणारा भाव होय.  म्हणून नम्रता, विनयशीलता हाच ‘नमः’ या शब्दाचा एक अर्थ आहे.  साधकाला जर आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करवून त्या ज्ञानाची अनुभूति घ्यायची असेल तर नम्रता हा एक अत्यंत आवश्यक असणारा गुण आहे.  इतकेच नव्हे, तर नम्रता हेच खऱ्या ज्ञानाचे लक्षण आहे.  

सुभाषितकार म्हणतात – विद्या विनयेन शोभते |  ज्याठिकाणी ज्ञान, विद्वत्ता आहे, त्याच ठिकाणी मनुष्य नम्र, विनयशील होतो.  नम्रता हे ज्ञानाचे प्रमुख लक्षण आहे.  नम्रतेशिवाय कधीही ज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही.  म्हणूनच ‘नमः’ या शब्दामधून आचार्य या श्लोकामध्ये नम्रता हा गुण सूचित करतात, कारण नम्रतेमध्येच, विनयशीलतेमध्येच साधकामधील अहंकाराचा नाश होतो, अभिमानाचा ध्वंस होतो.  ज्याठिकाणी अहंकार, ममकारादि प्रत्यय समर्पित होते, त्याचठिकाणी साधकाच्या मनामध्ये ईश्वराबद्दल, गुरूंच्याबद्दल, शास्त्राबद्दल दृढ असणारी श्रद्धा, उत्कट भाव निर्माण होतो.  

आचार्य ‘नमः’ याचा आणखीन एक अर्थ सांगतात – नमनं ध्यानमेव च |  नमन म्हणजेच ‘ध्यान’ होय.  ध्यान याचा अर्थच निदिध्यासना होय.  ध्यान या शब्दाची व्याख्या केली जाते – ध्यायते अनेन इति ध्यानम् |  

ज्या क्रियेच्या साहाय्याने एखाद्या विशिष्ट वस्तूचे चिंतन केले जाते, त्यास ‘ध्यान’ असे म्हणतात.  ध्यानप्रक्रियेच्या साहाय्याने मन आपल्या स्वस्वरूपामध्ये स्थिर आणि एकाग्र होते.  नमन यामध्ये दोन शब्द आहेत – ‘न’ + ‘मन’.  ज्याठिकाणी आपले मनच उरत नाही, तेच खरे नमन किंवा ध्यान होय.  ध्यानाच्या साहाय्याने हळुहळू आपले मन म्हणजेच मनामधील सर्व वृत्ति, सर्व विकार, विक्षेप, द्वंद्व, विकल्प विरून जातात.  मनाचे अस्तित्वच राहत नाही.  तेथे नीरव शांतीची, निरतिशय आनंदाची अनुभूति येते.   

- "ॐ नमः शिवाय" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, मार्च २०१५   
- Reference: "Om Namah Shivay" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 3^rd Edition, March 2015

- हरी ॐ –