सत्य-तपस्-ज्ञान-ब्रह्मचर्य | Truth-Penance-Knowledge-Celibacy

 

श्रुति साधकाला ज्ञानासाठी साहाय्कारी असणारी साधने सूचित करते.  जर यथार्थ आणि सम्यक् ज्ञान प्राप्त करावयाचे असेल, तर ज्ञान निष्प्रतिबंधक झाले पाहिजे.  त्यासाठी अंतःकरणामधील मल, विक्षेपादि दोष नाहिसे होणे आवश्यक आहे.  म्हणूनच श्रुति येथे निवृत्तिप्रधान असणारी सत्यादि साधने प्रतिपादित करते की, ज्या साधनांच्यामुळे साधक बाह्य विषय आणि भोगांच्यामधून निवृत्त होऊ शकेल.

 

सत्य हे प्रथम साधन सांगतात.  हा आत्मा सत्याने प्राप्त होतो.  सत्य म्हणजेच सत्यभाषण होय.  ज्या वाणीमध्ये सत्याच्या व्यतिरिक्त असणारे म्हणजेच जे जे असत्य, अनृत, मिथ्या, निरर्थक आहे, त्यांचा अभाव असतो.  त्यास ‘सत्य’ असे म्हणतात.

 

तप हे दुसरे साधन सांगतात.  तपाने आत्मा प्राप्त होतो.  मन आणि पंचकर्मेंद्रिये आणि पंचज्ञानेंद्रिये यांना एकाग्र करणे, हेच सर्वश्रेष्ठ तप आहे.  तप याचा अर्थच मन आणि इंद्रिये यांचा स्वैर, बहिर्मुख प्रवृत्तीवर पूर्णतः नियमन करून त्यांना अंतर्मुख व एकाग्र करणे होय.  हेच तप म्हणजेच शम व दम हे दोन दैवी गुण आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी अनुकूल आहेत.  या अंतरिक तपानेच आत्मप्राप्ति होते.

 

यापुढील साधन सांगतात – सम्यक् ज्ञानेन |  सम्यक् ज्ञान म्हणजेच यथार्थ, संशयविपर्ययरहित ज्ञान होय.  अशा जीवब्रह्मैक्यज्ञानाने आत्मप्राप्ति होते.  ज्ञान हेच आत्मप्राप्तीचे पुष्कल व प्रधान साधन आहे.

 

यापुढील साधन सांगतात – नित्यं ब्रह्मचर्येण |  ब्रह्मचर्य याचा अर्थ इंद्रियांच्या कामुक प्रवृत्तीवर नियमन करणे, मैथुनाचा त्याग करणे होय.  जे साधक, यति सत्य वगैरेदि साधनांचे सातत्याने, दीर्घ काळ अनुष्ठान करतात, कोणत्याही प्रकारचा प्रमाद, टाळाटाळ, दुर्लक्ष न करता अखंडपणे साधनेमध्ये तत्पर व परायण होतात, त्यांच्या अंतःकरणामधील कामक्रोधादि सर्व दोष नष्ट होतात.  त्यांचे अंतःकरण शुद्ध, सत्वगुणप्रधान होते.  तेच यति त्या आत्मस्वरूपाला अपरोक्षस्वरूपाने पाहतात, स्पष्टपणे जाणतात.  असे याठिकाणी श्रुति प्रतिपादित करते.  म्हणून सत्य, तपस्, ज्ञान व ब्रह्मचर्य यामध्ये साधकांनी नित्यनिरंतर प्रवृत्त व्हावे, त्यामध्येच तल्लीन, तन्मय व्हावे हाच अभिप्राय आहे.  अशा प्रकारे श्रुति येथे सत्यादि साधनांची स्तुति करते.

 

- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मार्च २००७   
- Reference: "Mundakopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, March 2007

- हरी ॐ–

तपस्वी, ज्ञानी, कर्मठ, योगी | Penancer, Seeker, Orthodox, Self-Realized

 

तपसा कल्मषं हन्ति इति स्मरणात् |  तपाने पापांचा क्षय होतो.  तरी सुद्धा कोणतेही तप मर्यादित आणि अल्प फळ देणारे आहे.  याचे कारण जीवाने अनेक जन्मांच्यामध्ये अनेक पातके केलेली असल्यामुळे केवळ तापाच्या अनुष्ठानाने त्यांचा संपूर्ण नाश होत नाही.  विशिष्ट तप एखाद्या विशिष्ट पापाचा नाश करीत असल्यामुळे तपाचे फळ हे मर्यादित आहे.  केवळ तपाने सर्व पापांचे कारण अज्ञान आणि भोगवासना नष्ट होत नाही.  त्यामुळे ब्रह्मज्ञानी यतीला मिळणारे अमर्याद फळ स्वस्वरूपाची आत्मतृप्ति आणि निरतिशय शांति प्राप्त होत नाही.

 

तपस्वी अनेक प्रकारचे तपानुष्ठान करून संसारांतर्गतच राहातो.  तो तपस्वी असूनही संसारीच आहे.  तसेच कोणतेही तप हे अज्ञानजन्यच असल्यामुळे द्वैतदृष्टि किंवा भेदाची दृष्टि नाश होत नाही.  द्वैतात् हि भयं भवति |  उदरमंतरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति |  - यत्किंचित भेदबुद्धि सुद्धा संसाराला कारण आहे.  याउलट स्वस्वरूपामध्ये स्थिर झालेला यति अज्ञानध्वंस करून परमपावन करणारी परमोच्च अद्वैताची दृष्टि प्राप्त करतो.  आत्मवित् शोकं तरति |  - आत्मज्ञानी शोकसागराला पार करतो.  म्हणून ब्रह्मज्ञानी यति तपस्वी पुरुषापेक्षा निश्चितच श्रेष्ठ आहे.

 

ज्ञानिऽभ्योपि मतोऽधिकः |  – सम्यक ज्ञान प्राप्त केलेला यति ज्ञानीपेक्षा सुद्धा श्रेष्ठ आहे.  येथे ज्ञानी याचा अर्थ ज्याने शास्त्रअध्ययन केलेले आहे आणि त्यामधून त्याला फक्त शब्दबोध झालेला आहे, परंतु सम्यक ज्ञानाची दृष्टि प्राप्त झालेली नाही.  याउलट यति म्हणजे तत्त्वार्थ जाणून सम्यक ज्ञानाची अभेद दृष्टि प्राप्त केलेला जीवनमुक्त पुरुष आहे.

 

कर्मिभ्यश्चाधिको योगी |  – कर्मठ पुरुषाहूनही योगी श्रेष्ठ आहे.  कर्मठ मनुष्य नित्यनिरंतर अग्निहोत्रादि वैदिक कर्मांच्या अनुष्ठानामध्ये प्रवृत्त झालेला असतो.  त्याची वेदावर व वेदोक्त कर्मावरच श्रद्धा, निष्ठा असते.  त्याचे लक्ष फक्त ऐहिक आणि पारलौकिक फळांवरच असते.  याप्रकारची कूपमंडुक, मर्यादित दृष्टि असते.  तसेच त्याची ती द्वैताची दृष्टि असून अज्ञानांतर्गतच आहे.  तो कर्म-कर्मफळाच्या संसारामध्ये बद्ध झालेला आहे.  याउलट ब्रह्मज्ञानी सर्व कर्म-कर्मफळामधून निवृत्त झालेला, अज्ञानध्वंस करून अद्वैताची सम्यक दृष्टि प्राप्त झालेला असल्यामुळे संसारातील कर्म करूनही तो बद्ध होत नाही.  तो आत्मतृप्त आणि संतुष्ट, कृतकृत्य पुरुष आहे.  या सर्व कारणांमुळे तपस्वी, ज्ञानी आणि कर्मठ पुरुषांहून सम्यक ज्ञानवान योगी श्रेष्ठ आहे.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

आत्मोद्धाराची साधने – तप | Means of Self-Upliftment – Penance

 

ईश्वराचा अवतार हा केवळ आणि केवळ मनुष्यमात्रासाठीच आहे.

नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप I   अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य महात्मनः II

(श्रीमद्  भागवत)

 

अव्यय, अप्रमेय, निर्गुण, निर्विशेष असणारा परमात्मा केवळ मनुष्याच्या उद्धारासाठी उपाधि धारण करून सगुण-साकार होतो.  पृथ्वीतलावर अनेक वेळेला अवतार घेतो.  केवळ अवतार घेत नाही, तर ईश्वर मनुष्याच्या उद्धारासाठी बरोबर तपादि साधने उत्पन्न करतो.  म्हणून आपल्या संस्कृतीमध्ये, धर्मामध्ये तप-धर्म-दान-सत्य-तीर्थयात्रा या सर्वांचे महत्त्व असून ही सर्व साधने अर्थपूर्ण आहेत.

 

जीवनामध्ये तपश्चर्या म्हणजे शरीर, वाणी व मन यांच्यावर मनुष्याने संयमन केले पाहिजे.  यासाठीच अनेक उपवास, उपासना, व्रतवैकल्ये, अनुष्ठाने सांगितली जातात.  श्रावण महिना, चातुर्मास, अधिक मास, विशेष पर्वकाळ यामध्ये व्रतस्थ राहिले जाते.  पूर्वीच्या काळी घराघरामधून पुराणे वाचली जात.  परंतु आज विज्ञानयुगात त्यांना व्यर्थ गोष्टी समजल्यामुळे त्या नाहीशा झाल्या आहेत.

 

परंतु या सर्वांचा निश्चित काहीतरी मथितार्थ आहे.  उपवास किंवा व्रतवैकल्ये ही देवासाठी केली जात नसून त्यामागे तपश्चर्या आणि इंद्रियसंयमनाचा उद्देश आहे.  शास्त्रामध्ये कृच्छ्रांद्रायणादि तपे सांगितली जातात.  नक्त म्हणजे एकभुक्त व्रत केले जाते.  पुरश्चरणे केली जातात.  मौनव्रत, अग्निहोत्र व्रत अशी कितीतरी तपे ईश्वराने निर्माण केली.  मनुष्याने या तपांचे आचरण करावे आणि एक अतिशय सुंदर व संयमित जीवन जगावे.  हाच त्यामागील उद्देश आहे. तपामध्ये प्रचंड मोठे सामर्थ्य आहे.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–