सत्य-तपस्-ज्ञान-ब्रह्मचर्य | Truth-Penance-Knowledge-Celibacy

 

श्रुति साधकाला ज्ञानासाठी साहाय्कारी असणारी साधने सूचित करते.  जर यथार्थ आणि सम्यक् ज्ञान प्राप्त करावयाचे असेल, तर ज्ञान निष्प्रतिबंधक झाले पाहिजे.  त्यासाठी अंतःकरणामधील मल, विक्षेपादि दोष नाहिसे होणे आवश्यक आहे.  म्हणूनच श्रुति येथे निवृत्तिप्रधान असणारी सत्यादि साधने प्रतिपादित करते की, ज्या साधनांच्यामुळे साधक बाह्य विषय आणि भोगांच्यामधून निवृत्त होऊ शकेल.

 

सत्य हे प्रथम साधन सांगतात.  हा आत्मा सत्याने प्राप्त होतो.  सत्य म्हणजेच सत्यभाषण होय.  ज्या वाणीमध्ये सत्याच्या व्यतिरिक्त असणारे म्हणजेच जे जे असत्य, अनृत, मिथ्या, निरर्थक आहे, त्यांचा अभाव असतो.  त्यास ‘सत्य’ असे म्हणतात.

 

तप हे दुसरे साधन सांगतात.  तपाने आत्मा प्राप्त होतो.  मन आणि पंचकर्मेंद्रिये आणि पंचज्ञानेंद्रिये यांना एकाग्र करणे, हेच सर्वश्रेष्ठ तप आहे.  तप याचा अर्थच मन आणि इंद्रिये यांचा स्वैर, बहिर्मुख प्रवृत्तीवर पूर्णतः नियमन करून त्यांना अंतर्मुख व एकाग्र करणे होय.  हेच तप म्हणजेच शम व दम हे दोन दैवी गुण आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी अनुकूल आहेत.  या अंतरिक तपानेच आत्मप्राप्ति होते.

 

यापुढील साधन सांगतात – सम्यक् ज्ञानेन |  सम्यक् ज्ञान म्हणजेच यथार्थ, संशयविपर्ययरहित ज्ञान होय.  अशा जीवब्रह्मैक्यज्ञानाने आत्मप्राप्ति होते.  ज्ञान हेच आत्मप्राप्तीचे पुष्कल व प्रधान साधन आहे.

 

यापुढील साधन सांगतात – नित्यं ब्रह्मचर्येण |  ब्रह्मचर्य याचा अर्थ इंद्रियांच्या कामुक प्रवृत्तीवर नियमन करणे, मैथुनाचा त्याग करणे होय.  जे साधक, यति सत्य वगैरेदि साधनांचे सातत्याने, दीर्घ काळ अनुष्ठान करतात, कोणत्याही प्रकारचा प्रमाद, टाळाटाळ, दुर्लक्ष न करता अखंडपणे साधनेमध्ये तत्पर व परायण होतात, त्यांच्या अंतःकरणामधील कामक्रोधादि सर्व दोष नष्ट होतात.  त्यांचे अंतःकरण शुद्ध, सत्वगुणप्रधान होते.  तेच यति त्या आत्मस्वरूपाला अपरोक्षस्वरूपाने पाहतात, स्पष्टपणे जाणतात.  असे याठिकाणी श्रुति प्रतिपादित करते.  म्हणून सत्य, तपस्, ज्ञान व ब्रह्मचर्य यामध्ये साधकांनी नित्यनिरंतर प्रवृत्त व्हावे, त्यामध्येच तल्लीन, तन्मय व्हावे हाच अभिप्राय आहे.  अशा प्रकारे श्रुति येथे सत्यादि साधनांची स्तुति करते.

 

- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मार्च २००७   
- Reference: "Mundakopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, March 2007

- हरी ॐ–

ब्रह्मचारी व्रत – शास्त्राचा गाभा | Celibacy – The Crux of Knowledge

 

जिज्ञासु साधकाने प्रथम इंद्रियसंयमन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.  यासाठीच शास्त्रामध्ये ब्रह्मचारी व्रताचे अनुष्ठान सांगितलेले आहे.  शास्त्रकार म्हणतात - शारीरिक उपभोग ही जरी स्वाभाविक इच्छा असेल तरी परस्त्रीचा त्याग करून स्वस्त्रीचा उपभोग घेण्यातच तृप्ति करणे योग्य आहे.  हा उपभोग केवळ शरीराच्या सुखासाठी नसून प्रजोत्पत्तीसाठी आहे हे लक्षात ठेवावे.  तसेच तो उपभोग योग्य वेळी, योग्य काळी घेणे हेच गृहस्थाश्रमी लोकांसाठी ब्रह्मचारी व्रत आहे.  

 

शास्त्रामध्ये स्वैर, अनियंत्रित स्त्रीउपभोगाचे खंडन केलेले आहे.  त्यामुळे हे ब्रह्मचारी व्रत गृहस्थाश्रमी लोकांनी पालन करावे, कारण जो ब्रह्मचर्यव्रतामध्ये स्थिर आहे तोच धर्म आहे.  ब्रह्मचर्यव्रतामध्ये दृढ असणारे खरे तपस् आहे.  ब्रह्मचारी व्रतापेक्षा अन्य कोणतेही श्रेष्ठ, खडतर, कठीण तप नाही.  असे हे ब्रह्मचर्य धर्माचे अत्युत्तम साधन आहे.  ब्रह्मचारी व्रत म्हणजेच नियमित जीवन होय.  

 

या ब्रह्मचारी व्रताचे पालन करण्यासाठी आपला आहार-विहार संयमित केला पाहिजे.  रजोगुणतमोगुणाचा प्रभाव कमी करून सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष केला पाहिजे.  यासाठी सात्त्विक आहाराची आवश्यकता आहे.  आहार हे जीवनाचे सार आहे.  शरीराचे पोषण, वर्धन व रक्षण करण्यासाठी आहाराची आवश्यकता आहे आणि यापेक्षा महत्वाचे म्हणजे आहारापासून शुक्रबीजाची निर्मिती होते.  म्हणुनच गर्भधारणेच्यावेळी शुद्ध, सात्त्विक आहार घ्यावा.  त्यामुळे गर्भावरही चांगले संस्कार होतात.  

 

आहाराचे सार असणाऱ्या या शुक्रबीजाचे रक्षण करावे, कारण या वीर्याच्या क्षयाने मनुष्य अनेक रोगांनी ग्रस्त होतो.  म्हणून मनुष्य जितका भोगी तितक्या अधिक प्रमाणात रोगी असतो.  वीर्य व मन यांचे प्रयत्नाने रक्षण करावे.  जोपर्यंत शरीरामध्ये असणारे वीर्य स्थिर, संयमित, क्षयरहित असते, तोपर्यंत मनुष्याला रोगापासून, व्याधींच्यापासून भय नसते, कारण ‘वीर्य’ ही एक शक्ति आहे.  म्हणून ब्रह्मचारी व्रताचे अनुसरण करून या वीर्याचे रक्षण करावे.  ब्रह्मचारी व्रत हाच सर्व शास्त्राचा गाभा, सार आहे.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–

ब्रह्मचारी व्रत | Brahmachari Penance

प्रत्येक मुमुक्षूने ब्रह्मचारी व्रताचे पालन करणे आवश्यक आहे.  या व्रतामध्ये तीन गोष्टी असतात.

१. ब्रह्मचर्य – सर्व इंद्रियांच्यावर संयमन करावे.  सर्व इंद्रियांची सहजस्वाभाविक प्रवृत्ति पाहिली तर ती बहिर्मुख, विषयाभिमुख आहे.  सर्व इंद्रिये अत्यंत स्वैर, उच्छृंखल असून बाह्य विषयांच्या उपभोगामध्येच रात्रंदिवस रममाण झालेली आहेत.  तसेच इंद्रियांच्यामध्ये स्वभावतःच रागद्वेष आहेत.  यामुळे सर्व इंद्रिये विषयांच्या आहारी जावून विषयलंपट झालेली आहेत.  साधकाने या स्वैर इंद्रियांच्यावर संयमन करून त्यांना विषयासक्तीमधून पूर्णपणे निवृत्त करावे.  यालाच ‘ब्रह्मचर्य’ असे म्हणतात.  ब्रह्मचर्याश्रम म्हणजेच सर्व इंद्रिये व मन यांच्यावर संयमन करून नीतिनियम, आचार-विचार, आचारसंहितेने युक्त असलेले संयमित जीवन जगणे होय.  

२. गुरुशुश्रुषा – ब्रह्मचर्याश्रमामध्ये असताना अत्यंत श्रद्धेने व भक्तीने गुरूंची काया-वाचा-मनसा सेवा करावी.  गीतेमध्ये यालाच ‘आचार्योपासना’ असे म्हटलेले आहे.  साधकाच्या जीवनामध्ये ‘गुरु’ हेच सर्वश्रेष्ठ स्थान आहे.  तिथेच साधक पूर्णपणे नतमस्तक होतो.  त्यामुळे अहंकार नम्र होवून मनामधील रागद्वेषादि विकारही कमी-कमी होतात.  म्हणून साधना करीत असताना गुरुशुश्रुषा आवश्यक आहे.  

३. भिक्षाटन – भिक्षाटन करून त्यामधूनच स्वतःचा उदरनिर्वाह करावा.  भिक्षाटनामध्ये दुसऱ्याकडे भिक्षा मागावयाची असते.  त्यामुळे प्रथम अहंकार खाली येतो.  आवड-नावड कमी होते.  पात्रामध्ये पडणारे अन्न काहीही असो, ते आनंदाने खावेच लागते, कारण त्यावरच उदरनिर्वाह अवलंबून असतो.  भिक्षा मागत असताना अन्नाबरोबरच जननिंदा, अपमान, अवहेलना होते.  अशाच प्रसंगांमध्ये तितिक्षा, सहनशीलता हे गुण आत्मसात करता येतात.  भिक्षा मागितल्यामुळे “लोक माझी चेष्टा करतील का ?” ही भीति कमी होवून मन निर्भय होते.  भिक्षाटनामुळे संग्रहवृत्ति नाहीशी होते.  यामुळे संग्रह केलेल्या विषयांच्या रक्षणाचीही भीति संपते.  भिक्षा मागून आणल्यानंतर मी एकट्याने न खाता त्याचे समान भाग करून ती प्राणीमात्रांना, गुरूंना अर्पण करायची असते.  यामुळे मनामध्ये समर्पणवृत्ति निर्माण होते.  

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –