अविचारामधून संसार | Manifestation is Illogical

 

हे रामा !  या विश्वाची निर्मिती अविचारामधून झालेली आहे. भीति, शोक, मोह यांनी युक्त असणारा हा संसार खरे तर रज्जुवरील सर्पाप्रमाणे अस्तित्वातच नाही.  परंतु तरीही अनुभवायला येत असेल तर त्याचे अविचार हेच एकमेव कारण आहे.  जसे दोरीचे अज्ञान असल्यामुळे मनुष्य दिसणाऱ्या सापामध्ये विचार न करताच तो साप खरा आहे, असे गृहीत धरतो.  त्यामुळे अविचारामधून सर्प निर्माण होतो.  तसेच आज आपणास अनुभवायला येणारा हा संसार, सुख-दुःखे, यातना यामध्ये विचार न केल्यामुळे संसाराची उत्पत्ति होते.  संसार सत्य भासतो.

 

या सर्वांना वास्तविक सत्ता नसून भासात्मक असणारी मनाच्या कल्पनेची सत्ता आहे.  जोपर्यंत मन आहे तोपर्यंत संसार आहे.  मनाचा लय झाला की, संसाराचा सुद्धा आपोआप लय होतो.  जसे गाढ निद्रावस्थेमध्ये मन लय पावल्यामुळे आपल्याला सुखदुःखादि संसाराचा लेशमात्रही अनुभव येत नाही.  परंतु मन जागृत झाल्यानंतर पुन्हा संसाराचा अनुभव येतो.  म्हणून संसाराचा नाश करावयाचा असेल तर मनामध्येच विचार करून शोध घेतला पाहिजे.

 

जसजसे आपण या मनाचा विचार करतो, तसतसे मनही नाहीसे होते.  कारण मन सुद्धा निर्मित कार्य असून नाशवान आहे.  'मन' ही एक वृत्ति किंवा कल्पना आहे.  जे मन आपल्याला अनेक विकार निर्माण करून त्रस्त करते, आयुष्यभर नाचविते, त्या मनाला साधकाने प्रश्न विचारावा की, हे मन आले कोठून ?  मनाचे उगमस्थान कोणते आहे ?  ही सर्व सुख-दुःखे, नैराश्य, उद्विग्नता, विक्षेप हे सर्व कोठून निर्माण झाले ?  याचा शोध घेत घेत आपण सखोल विचार करायला लागतो तर हे सर्व जादूसारखे नाहीसे होते.  संसाराचे, या कल्पनांचे अस्तित्व संपते. मन, सुखदुःखादि अनुभव, शोक-मोह या सर्व भ्रमाचा निरास होतो आणि या सर्वांचे अधिष्ठान असणारे आत्मचैतन्यस्वरूप फक्त शिल्लक राहते.

 

जन्मानुजनमे वर्धन केलेल्या संसाराचा नाश क्षणार्धात विचाररूपी शस्त्राने करता येतो.  म्हणून हे राघवा !  मायेपासून संरक्षण करण्यासाठी विचार हे एकमेव साधन आहे.  शास्त्रकार मायेची व्याख्या करतात - विचारं न सहते इति माया |  जिला विचार सहन होत नाही, म्हणजे विचारापुढे जिचे अस्तित्व टिकत नाही, तिला 'माया' असे म्हणतात.  म्हणून संसाररूपी निर्माण केलेली दीर्घ कल्पना, हा संसारवेताळ विचारानेच नष्ट होतो.

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

द्वैतप्रपंचात अद्वयाची सिद्धि | Seeking Non-Dualism in Manifestation

 

जोपर्यंत द्वैतप्रपंचाची निवृत्ति होत नाही, तोपर्यंत मग “अद्वैत आहे”, असे कसे शक्य आहे ?  म्हणजेच द्वैतप्रपंचाचा अनुभव येत असताना अद्वय आत्म्याची सिद्धि कशी काय होऊ शकेल ?  प्रपंच जर वास्तविक स्वरूपाने सत्य असेल तर ही शंका योग्य आहे.  परंतु प्रपंच हा वस्तुतः अस्तित्वामध्येच नसल्यामुळे ही शंका योग्य नाही.

 

ज्याप्रमाणे दोरीमध्ये दिसणारा साप हा केवळ कल्पित, भासात्मक आहे.  त्याचप्रमाणे हा द्वैतप्रपंच पूर्णतः काल्पनिक आहे.  समजा द्वैतप्रपंच म्हणजेच अनुभवायला येणारा हा संसार वास्तविक अस्तित्वात असला असता, तर तो निश्चितपणे निवृत्त होणारच !  परंतु असे प्रत्यक्षात मात्र नाही.  दोरीमध्ये आपणास सर्पाचा भास होतो.  तो साप विवेकाने नाहीसा होतो, असे जरी म्हटले तरी प्रत्यक्षात तसे होत नाही.  दोरीवरील सापाचे निर्माण होणे व सापाचे निरास होणे, हे दोन्हीही मिथ्याच आहे.  प्रत्यक्षामध्ये साप निर्माणही होत नाही व सापाचा निरासही होत नाही.  जो साप निर्माणच झाला नाही, अशा नसणाऱ्या सापाची निवृत्ति कशी बरे होईल ?

 

याचप्रमाणे प्रपंचाची स्थिति आहे.  जसे वस्तुतः सर्प नाहीच, तसेच वस्तुतः प्रपंच ही नाहीच.  जसे एखादा जादुगार प्रेक्षकांची नजरबंदी करून जादु करतो.  काही मायिक पदार्थ निर्माण करतो.  प्रेक्षकांना ते पदार्थ सत्य वाटतात.  मात्र नजरबंदी सुटल्यावर, जादूचे प्रयोग संपल्यावर ते मायिक पदार्थ दिसत नाहीत.  मग प्रेक्षक असे म्हणत नाहीत की, ते मायिक पदार्थ खरे होते आणि आता ते नाहीसे झाले.

 

त्याचप्रमाणे द्वैतप्रपंच हा दिसला तरीही तो मायामात्र, मायिक आहे.  जसे दोरी हीच सत्य आहे.  किंवा जादुगार मायावी पुरुषाची माया, मायिक पदार्थ हे असत्, भासमान असून मायावी पुरुष मात्र सत्य आहे.  त्यामुळे कोणत्याही प्रपंचाची निर्मिति होत नाही किंवा प्रपंचाची निवृत्ति सुद्धा होत नाही.  केवळ अद्वय परमात्मा हाच पारमार्थिक सत्य आहे.  त्याव्यतिरिक्त दिसणारे सर्वच दृश्य द्वैतात्मक जगात हे मायिक, मायाकार्य, भासमान, असत् स्वरूपाचे आहे.

 

 

- "माण्डूक्योपनिषत्” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, डिसेंबर २०१६
- Reference: "Mandukyopanishad" by ParamPoojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, December 2016

- हरी ॐ–

श्रीगणेश – विश्व तुझी प्रचीती I World is your Manifestation

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते | सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति |

सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति | सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति |

नानाविध रूपांनी प्रचीतीला येणारे, सावयव, देशकालवस्तूने परिच्छिन्न असलेले, विकारयुक्त, अनित्य विश्व परब्रम्हस्वरूप गणेशामधून निर्माण झाले, त्याच्यामध्ये अस्तित्वात आहे आणि त्याच्यामध्ये लय पावते.  हे गणपते ! तूच हे विश्वस्वरूप असल्यामुळे तुझ्या स्वरूपामध्येच विश्वाची प्रचीति येते.

ज्याप्रमाणे लाटा – तरंग – बुडबुडे वगैरे पाण्यातुनच निर्माण झाले असल्यामुळे पाण्यातच अस्तित्वात आहेत.  त्यामुळे स्थितिकाळामध्ये त्यांची प्रचीति पाण्यामध्येच येते.  एवढेच नव्हे तर पाण्याशिवाय तरंगबुडबुडयांचा अनुभवच येत नाही.  म्हणून जेथे जेथे तरंगांचा अनुभव येतो तेथे तेथे पाण्याचा अनुभव येतो, कारण पाणी हे तरंगांचे अधिष्ठान आहे.  त्यामुळे तरंगबुडबुडयाच्या रूपाने पाण्याचीच प्रचीति येते किंवा अलंकारांच्या रूपाने सोन्याची प्रचीति येते.

त्याचप्रमाणे हे गणपते, तूच मायेच्या साहाय्याने नानाविध रुपाला प्राप्त होऊन, ब्रह्म होऊन, द्रष्टा आणि दृश्य रूपाने प्रचीतीला येतोस.  म्हणून तूच विश्वात्मक झालेला विराटस्वरूप आहेस.

भक्तांच्यावर कृपा आणि अनुग्रह करण्यासाठी तू सगुण, साकार रुपाला प्राप्त होतोस.  म्हणून हे सर्व विश्व तुझी विभूति किंवा महिमा आहे.  त्यामुळे माझे म्हणण्यासारखे या विश्वात काहीच नाही.  सर्व तुझे आहे.  इतकेच नवे तर हे शरीर सुद्धा माझे नाही.  ते तुझेच रूप आहे.  प्रत्येक ठिकाणी तुझीच प्रचीति येते.

- "श्री गणपति अथर्वशीर्ष" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, पंचम आवृत्ति, अनंत चतुर्दशी २०१०
- Reference: "Shree Ganapati Atharvashirsha" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 5^th Edition, 2010

- हरी ॐ –