सत्संग त्यागू नये | Never Quit Satsang

 

अनेक लोक सत्संग करतात.  गुरुमुखामधून शास्त्रश्रवण करतात.  काही काळ साधना करतात.  परंतु काळाच्या ओघात त्यांच्या मनामध्ये अभिमानादि दोष निर्माण होऊन त्यांच्या मनात विकल्प, संशय, शंका निर्माण होतात.  काही वेळेस बाह्य विषयासक्ति निर्माण होऊन सत्संगाचे महत्त्व कमी होते.  श्रद्धा डळमळीत होते आणि तो साधक गुरूंच्यापासून मनाने दूर जातो.  श्रवणाचा त्याग करतो किंवा शास्त्राचे शाब्दिक ज्ञान गुरुंच्याकडून घेतल्यानंतर तो दुसऱ्यांना त्याचा उपदेश करू लागतो.  त्यावेळी त्याला वाटते की, आता आपल्याला ज्ञानाची, गुरूंची आवश्यकता नाही.  किंवा काही वेळेस साधक संसारजंजाळामध्ये फासून सत्संगाचा त्याग करण्याची शक्यता असते.  सत्संगाचा त्याग केला तर क्रमाने साधकाचे अधःपतन होते.

 

म्हणून वसिष्ठ मुनि येथे म्हणतात की, जो कधीही साधुसंग सोडत नाही, त्याच्या अंतःकरणामध्ये सतत नित्यानित्याचा विवेक जागृत राहतो आणि तीच बुद्धि सर्व विवेकी पुरुषांच्यामध्ये सुद्धा श्रेष्ठ असते.  अन्यथा जे सत्संगाचा त्याग करतात, त्यांच्यामधील शम-विचार-संतोष हेही गुण क्रमशः नाहीसे होतात.

 

ज्या साधु पुरुषांनी आपल्या अंतःकरणामधून अविद्या-काम-कर्मग्रंथीचा भेद केला असून जे सर्वमान्य आहेत, ज्यांच्यावर कोणीही आक्षेप घेऊ शकत नाही, अशा साधु पुरुषांची साधकाने सर्व प्रकारच्या उपायांनी सेवा करावी.  कारण संसारसागरामध्ये सत्संग आणि गुरुसेवा हाच एकमात्र तरून जाण्याचा उपाय आहे.  शास्त्रामध्ये गुरुसेवेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.  सेवेमध्ये भाव पाहिजे.  सेवेमध्ये व्यक्तिगत राग-द्वेष, आवड-नावड तसेच अहंकाराचा सुद्धा त्याग झाला पाहिजे.  सेवा करताना सर्वस्वाचा त्याग करावा.  त्यासाठी दास्यत्व, दीनभाव म्हणजे शरणागतीचा भाव निर्माण झाला पाहिजे.  तरच सेवा शक्य आहे.  साधकाने शरणागत भावाने गुरूंची-साधूंची सेवा करावी.  श्रीमद्भागवतामध्येही म्हटले आहे - महत्सेवां द्वारं आहुः मुक्तेः |  महात्म्यांची सेवा हे मुक्तीचे द्वार आहे.  म्हणून साधकाने गुरूंची सेवा करावी.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

सत्संग मिलना मुष्किल है | Satsang Is Rare

 

व्यवहारामध्ये काही प्राप्त करावयाचे असेल तर आपल्याला मोठे कष्ट पडतात.  जसे एखाद्या व्यापाऱ्याला समजले की, या व्यवहारात त्याचा नफा होणार आहे, तर तो ते हजार दोन हजार रुपये मिळविण्यासाठी पाहिजे ते कष्ट करतो.  कोठेही जायला तयार होतो.  प्रयत्न-परिश्रम करून तो ते प्राप्त करतो.  तसेच हे रामा !  साधकाने सुद्धा कोठे सत्संग मिळणार असेल तर कितीही कष्ट पडले तरी त्याचा त्याग करू नये.

 

याचे कारण आपल्या आयुष्यात सत्संग हा अत्यंत दुर्लभ आहे.  आपणास धन, पैसा, पुत्र, पौत्र, सत्ता सर्व काही मिळेल.  म्हणून म्हटले जाते - और सभी मिल जाएगा |  सत्संग मिलना मुष्किल है |  सत्संग मिळणे मात्र अत्यंत कठीण आहे.  आपल्या जीवनामध्ये गुरूंची प्राप्ति होणे, गुरूंचा सहवास लाभणे, त्यांचा उपदेश मिळणे अत्यंत दुर्लभ आहे.  म्हणून ज्यावेळी असा सत्संग मिळेल, त्यावेळेस एक क्षणभरही त्याचा त्याग करू नये.

 

सामान्य मनुष्य पुष्कळ वेळेला विचार करतो की, आता एवढे कर्तव्य पार पडले, मुलांची शिक्षणे झाली, लग्नकार्ये पार पाडली, नोकरीमधून निवृत्त झालो की, मग मी सत्संगाला जाईन.  परंतु शास्त्रकार सांगतात की, मनुष्यजन्म तर दुर्मिळ आहेच.  परंतु आपल्याला मिळालेले शरीर सुद्धा अत्यंत क्षणिक व नाशवान आहे.  हा सगळा संसारच त्रिविध तापांनी अनेक दुःखांनी व असंख्य अनर्थांनी भरलेला आहे.  या भयंकर संसारसागरामधून पार होण्यासाठी जणु काही शरीररूपी नौका आपल्याला मिळाली आहे.  या शरीररूपी नौकेला नवद्वाररूपी छिद्रे आहेत.  तसेच मृत्यु केव्हा या शरीराला घेऊन जाईल, याचीही शाश्वती नाही.

 

एका क्षणार्धात काळ आपल्यापासून शरीरासह सर्व काही हिरावून घेतो.  म्हणून या दुर्लभ मनुष्यजन्माचा उपयोग जर मुक्तीसाठी केला नाही तर मनुष्याचा महान नाश आहे.  म्हणून रामा !  साधकाला भवसागर तरून जाण्यासाठी सत्संगरूपी ही नौका आहे.  अशा या सत्संगापासून क्षणभरही दूर राहू नये.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

सत्संग - एकमेव महान औषध | Satsang - The Only Great Medicine

 

सत्संगाच्या प्रभावाने संकटे जणु काही थिजून जातात.  जोपर्यंत आपण सत्संगामध्ये आहोत, ईश्वराचे संकीर्तन, भजन ईशकथा श्रवण करीत आहोत, तोपर्यंत तेथे यमराज सुद्धा प्रवेश करू शकत नाहीत.  जेथे साधु आहेत तेथे संकटे येऊ शकत नाहीत. जेथून साधु पुरुष - संत पुरुष दूर जातात, तेथे अनर्थ घडु लागतो.  मात्र जेथे संत आहेत, जेथे सत्संग आहे, तेथे संकटे आली तरी ती निघूनही जातात.  जसे बर्फ कमळाच्या फुलाला थिजवून टाकते, तसेच सत्संगामुळे आपल्या आयुष्यात येणाऱ्या सर्व संकटांची ताकद निघून जाते.  संकट हे संकट वाटत नाही.

 

वाऱ्याने जसे धुके क्षणार्धात नष्ट होऊन समोरचे स्पष्ट दिसते, त्याप्रमाणे सत्संगामुळे विषयमोहाचे धुके क्षणार्धात नष्ट होते.  सत्संगामध्ये विषयांचे आकर्षण, भोगासक्ति नाहीशी होते.  म्हणून जगात सर्व संकटे आणि सर्व मोह यांना पराभूत करून विजयी होणारा सत्संगच आहे.

 

असा हा सत्संग मनुष्याच्या बुद्धीचे वर्धन करतो.  अज्ञानरूपी वृक्षाचा समूळ छेद करतो आणि मनुष्याची सर्व मानसिक दुःखे नाहीशी करतो.  म्हणून जेथे सत्संग आहे तेथेच बुद्धीचा विकास आहे.  जसे सूर्योदय झाल्यावर विश्वामधील अंधार नाहीसा करण्यासाठी वेगळे प्रयत्न करावे लागत नाहीत.  सूर्योदय होताक्षणीच अंधार आपोआपच नाहीसा होतो.  तसेच सत्संगामध्ये आपल्या बुद्धिमधील अज्ञानरूपी वृक्षाचा छेद होतो.  शिष्याच्या अंतःकरणामधील अज्ञान ज्ञानशलाकेने नाहीसे करून जे शिष्याचा ज्ञानचक्षु उघडून देतात तेच खरे गुरु होत.  इतकेच नव्हे तर मनुष्याला अनेक मानसिक व्याधि आणि या भवरोगाने जन्मानुजन्मे ग्रासले आहे.  या सर्व, दुःख, शोक, मोहात्मक रोगांचा नाश करावयाचा असेल तर सत्संग हे एकमेव महान औषध आहे.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

सत्संगाचे फळ | Benefits Of Satsang

 

हे रामा !  सत्संगाचे फळ प्रत्यक्ष बहिरंगाने दिसत नाही.  सत्संगामध्ये गेल्यावर एखादी व्यावहारिक गोष्ट किंवा वस्तु मिळत नाही.  व्यवहारामध्ये अन्य अनेक संग आहेत.  त्यामधून मनुष्याला धन, सत्ता, प्रतिष्ठा वगैरेदि अनेक दृश्य वस्तु प्राप्त होतात.  ते व्यावहारिक फळ दुसऱ्यांना दाखविता येते.  परंतु सत्संगामध्ये गेल्यावर काय मिळते ?  असा प्रश्न आपल्यास कोणी विचारला तर आपण व्यावहारिक दृष्टीने त्याचे उत्तर देऊ शकत नाही.  कारण सत्संगाचे फळ डोळ्यांना दिसत नाही.  तेथे जाऊन एखादी पदवी किंवा प्रमाणपत्र मिळत नाही.  परंतु सत्संगाचा आपल्या मनावर मात्र खूप मोठा परिणाम होतो.  आपले जीवन अंतरबाह्य बदलते.  कदाचित एखादा नास्तिक मनुष्य असेल तर तो सत्संगाच्या प्रभावाने आस्तिक, श्रद्धावान सुद्धा होऊ शकतो.

 

सत्संगामध्ये गेल्यानंतर साधकामध्ये सर्वात पहिला फरक पडत असेल तर तो म्हणजे साधक विवेकाचा आश्रय घेतो.  आपण आयुष्यामध्ये कसे जगावे ?  कशाला किती महत्त्व द्यावे ?  धर्म काय ?  आणि अधर्म काय ?  आपल्या विचारांची दिशा काय असावी ?  असे सर्व ज्ञान साधकाला होते.  मगच जीवनामध्ये बदल होऊ लागतो.  सत्संगामधून प्राप्त झालेल्या या विवेकाचे साधक रक्षण करतो.  म्हणजेच गुरूंनी सांगितलेल्या शास्त्रदृष्टीने जाणण्याचा प्रयत्न करतो.  गुरु आपल्या जीवनाला अधिष्ठानरूप होतात.

 

जसजसे साधक सत्संगामध्ये जाईल, तसतसे त्याच्या मनामधील विषयासक्तीचा प्रभाव कमी कमी होतो.  सत्संगाची आवड निर्माण होते.  त्याला भोगांच्यामध्ये, विषयांच्यामध्ये रस वाटेनासा होतो.  गुरुमुखामधून शास्त्रश्रवणाची दृढ इच्छा मनामध्ये निर्माण होते.  सत्संगामध्ये गेल्यानंतर त्याला परमानंदाची प्राप्ति होते.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

सत्संगाचे प्रयोजन | Necessity Of Satsang

 

सर्वांच्यामध्ये संसारसागर तरून जाण्यासाठी साधुसमागम म्हणजे सत्संग हा विशेष महत्त्वाचा उपाय आहे.  याचे कारण मागे सांगितलेले शम, विचार, संतोष ही साधने आत्मसात करण्यासाठी सुद्धा शास्त्राचे श्रवण आवश्यक आहे आणि शास्त्राच्या श्रवणासाठी गुरूंची प्राप्ति म्हणजे सत्संग आवश्यक आहे.  श्रवणाचे संस्कार झाल्याशिवाय शास्त्रविचार, धर्माधर्मविचार होऊ शकत नाही.  विचाराशिवाय मनाची उपशमा होत नाही आणि मनाची उपशमा झाल्याशिवाय तृप्ति सुद्धा प्राप्त होत नाही.  म्हणून आपल्या सर्वांच्या जीवनामध्ये सर्वप्रथम सत्संगाचीच आवश्यकता आहे.  हा पहिला भाग.

 

दुसरा भाग म्हणजे ज्या आत्मवस्तूचे आपल्याला ज्ञान घ्यावयाचे आहे, ती आत्मवस्तु अत्यंत सूक्ष्म असून इंद्रिये, मन, बुद्धीच्याही अतीत आहे.  त्यामुळे केवळ स्वतःच्या बुद्धीने आत्मज्ञान घेता येत नाही.  त्यासाठी गुरूंच्या उपदेशाची आवश्यकता असते.  हा दुसरा भाग.

 

यानंतर ज्या बुद्धीने ज्ञान घ्यावयाचे, ती बुद्धि अत्यंत मर्यादित असून ती फक्त दृश्य वस्तूचेच ज्ञान देऊ शकते.  बुद्धीमध्ये रागद्वेषादि दोष असल्यामुळे ती कलुषित आणि मर्यादित असते.  म्हणून आत्मज्ञानाची स्वतःची बुद्धि हे प्रमाण होऊ शकत नाही.  आत्मज्ञान घेण्यासाठी गुरूंनाच शरण गेले पाहिजे.

 

याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे अध्यात्ममार्गामध्ये आल्यानंतर साधकाने जप-तपादि अन्य कितीही साधना केल्या, त्यामुळे चित्ताची शुद्धि झाली, तरी साधकामध्ये अहंकार हा दोष राहतोच.  अन्य सर्व साधनांनी हा दोष कमी न होता उलट वर्धन पावतो.  म्हणून अहंकाराचा नाश करावयाचा असेल तर गुरुसेवेशिवाय अन्य कोणताही उपाय नाही.  म्हणून सर्व दैवी गुणांच्यामध्ये आचार्यासेवा हा सर्वश्रेष्ठ गुण आहे.

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

संगत्याग | Giving-Up Inferior Company

 

संग दोन प्रकारचा आहे.  विषयी पुरुषांचा संग आणि ईश्वरनिष्ठ, भगवद्भक्तांचा संग.  जे लोक प्रेमाचा उत्कर्ष होण्यामध्ये प्रतिबंध करणारे आहेत, म्हणजेच ज्यांच्या संगतीमुळे आपल्या मनात परमेश्वराचे प्रेम वाढण्याऐवजी विषयांचे विचार येतात, उपभोगाच्या कामना निर्माण होतात, मन क्षुब्ध होते, अशुद्ध होते अशा वैषयिक लोकांचा संग टाळावा.  जे प्राकृत बुद्धीचे नास्तिकवादी तसेच विषयांच्या आणि उपभोगांच्या चर्चेमध्ये रस घेतात अशा पुरुषाचा संग टाळावा.  भगवान गीतेमध्ये म्हणतात - अरतिर्जनसंसदि |

 

मग कोणाचा संग धरावा ?  जे विषयभक्त नसून भगवद्भक्त आहेत.  ज्यांचे आचार, विचार, उच्चार शुद्ध आहेत, श्रद्धावान आहेत अशा पुरुषांचा संग करावा.  ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात -

चंद्रमे जे अलांछन मार्तंड जे तापहीन ।  ते सर्वाही सदासज्जन सोयरे होतु ।।       (ज्ञानेश्वरी)

ईश्वरनिष्ठ पुरुषांचा संग करावा.  तो संग मनुष्याच्या उद्धाराला कारण होतो.

 

सत्संगत्वे निःसङ्गत्वम्  

निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वम् |

निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वम्  

निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ||                                       (भज गोविन्दम् )

 

यावरून सिद्ध होते की, ज्याला स्वतःचा उत्कर्ष किंवा जीवनाचे सार्थक करावयाचे असेल त्याने ईश्वरनिष्ठ पुरुषांचा संग करावा.  तो संग मनुष्याला परमोच्च अवस्थेपर्यंत, ईश्वरस्वरूपापर्यंत नेऊन जीवन तृप्त, पूर्ण करील.  सर्व जीवन आनंदरसाने भरून जाईल.  सर्व दुःख, यातना, संसाराचा संपूर्ण उच्छेद होईल.  थोडक्यात जीवनाला पूर्णत्व देण्याचे सामर्थ्य ईश्वरनिष्ठ पुरुषांच्या संगतीमध्ये आहे.  म्हणून अन्य सर्व विषयासक्त पुरुषांचा संग त्याग करावा असे म्हटले आहे.  परंतु खरे पाहाता त्याग करण्याची जरूरी नाही, कारण ईश्वरनिष्ठांच्या संगतीमुळे अन्य सर्व लोक आपोआपच आपल्यापासून दूर होतील.  फक्त त्यासाठी आपली दृढ श्रद्धा आणि निष्ठा असणे आवश्यक आहे.

 

- "नारदभक्तिसूत्र" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, एप्रिल २००६
- Reference: "Narad Bhaktisutra" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3^rd Edition, April 2006

- हरी ॐ –

मूर्ख आणि दुर्जनांचा संग टाळा | Avoid The Foolish & The Wicked

 

वसिष्ठ मुनि येथे साधकाला धोक्याची सूचना देऊन पथ्य सांगत आहेत.  कारण विश्वामध्ये अनेक प्रकारचे लोक आहेत.  काही लोक शास्त्राचा अपमान करतात.  शास्त्राच्या गंभीर असणाऱ्या शब्दांचा व्यवहारामध्ये दुरुपयोग करतात.  संदर्भ नसताना शास्त्राचे शब्द वापरतात.  स्वतःच्या बुद्धिनुसार, स्वार्थानुसार शास्त्राचे चुकीचे अर्थ काढतात.  इतकेच नव्हे तर काही लोक संतांचा, गुरूंचा सुद्धा अपमान करतात.

 

अशा मूर्ख लोकांच्याबरोबर एक क्षणभरही संगती करू नये.  आपल्यावर भयंकर संकट आले, आपणास कष्ट झाले तरी दुर्जनांचे साहाय्य घेऊ नये.  त्यापेक्षा कष्ट सहन करणे चांगले !  याचे कारण दुर्जनांचा संग हा अत्यंत घातक असतो.  त्यामुळे आपल्या मनामध्ये सुद्धा गुरु व शास्त्राबद्दल अनादर, विकल्प निर्माण होण्याची शक्यता असते आणि एक विकल्प सुद्धा साधकाला या मार्गापासून परावृत्त करू शकतो.  म्हणून साधकाने कदापि दुर्जनांचा संग करू नये.

 

वसिष्ठ मुनि येथे शूद्र दुःसंगाचा म्हणजे मूर्ख लोकांच्या संगतीचा त्याग सांगतात.  शारीरिक व मानसिक रोग मनुष्याला अनेक प्रकारची दुःखे देतात.  विषाच्या एका थेंबानेही आपला जीव कासावीस होतो.  संकटांच्यामुळे आपले ह्रिदय विदीर्ण होते.  या सर्वांच्यामुळे भयंकर यातना प्राप्त होतात.  परंतु मूर्ख लोकांच्या संगतीने होणारे दुःख यापेक्षाही अधिक आहे.

 

शास्त्रकार दृष्टांत देतात - जसे एखादा छोटासा तरंग सुद्धा दुसऱ्या तरंगांच्या संपर्कात आला तर तो मोठा होत-होत संपूर्ण समुद्रालाही व्यत्प्त करतो.  तसेच मनुष्यामधील एखादा छोटा दोष सुद्धा दुर्जनाच्या संगतीने भयंकर रूप धारण करतो.  दुर्जनांच्या संगतीने मनामध्ये विकल्प आला किंवा गुरु व शास्त्र यांच्याबद्दल शंका निर्माण झाली तर साधकाचे अधःपतन होऊन संपूर्ण जीवनही उध्वस्त होऊ शकते.  म्हणून मोहासक्त, मूढ दुर्जनांचा संग पूर्णतः त्याग करावा.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–