मनुष्य शरीराचा 'रथ' | The 'Chariot' of Human Body

 

वसिष्ठ मुनि रथाचा दृष्टांत देतात.  रथ जसा जड, अचेतन असतो तसेच आपले शरीरही रथाप्रमाणे अचेतन आहे आणि या शरीररूपी रथामध्ये बसलेला रथस्वामी म्हणजे जीवात्मा आहे.  या शरीररूपी रथाला पाच ज्ञानेंदिये व पाच कर्मेंद्रिये असे घोडे जोडले आहेत.  असा हा रथ सज्ज होऊन त्याच्यामध्ये रथस्वामी बसला की, तो रथ मार्गक्रमण करू लागतो.  हे मार्ग म्हणजे शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंधादि दृश्य विषय आहेत.  या विषयरूपी मार्गांच्यामधून जात असताना इंद्रियरूपी घोड्यांच्यावर नियमन करण्यासाठी रथस्वामीच्या जवळ मनरूपी लगाम आहे.  म्हणजे मनानेच इंद्रियांच्यावर निग्रह केला पाहिजे.  याप्रमाणे शरीररूपी रथ या संपूर्ण विश्वामध्ये परिभ्रमण करीत असतो.

 

ज्ञानी पुरुष ज्यावेळी या रथाकडे पाहतो, त्यावेळी त्याला निश्चितपणे माहीत असते की, रथ हा माझ्यापासून नित्य भिन्न आहे.  जाण्यायेण्याचे फक्त ते साधन आहे.  'मी' मात्र त्या रथापासून भिन्न असणारा परमात्मस्वरूप आहे.  'मी' परमात्मा त्या रथस्थ पुरुषापासून म्हणजेच जीवाच्या सुद्धा अतीत आहे.  इतकेच नव्हे, तर तो रथस्थ पुरुष आणि मी खरे तर एकच आहोत.  जीव हा जीव नसून जीव स्वतःच परमात्मस्वरूप आहे.  केवळ शरीर, बुद्धि या उपाधीच्या अनुषंगाने त्याला 'जीव' असे म्हटले जाते.  परंतु उपाधीचा निरास केला तर रथही नाही, घोडे, लगाम, रस्तेही नाहीत व रथस्वामी सुद्धा नाही.  केवळ परमात्मस्वरूप हेच सत्य आहे.  म्हणजेच शरीर, इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार, अज्ञान ही सर्व उपाधि काल्पनिक, मिथ्या स्वरूपाची असून, 'मी' परमात्मा मात्र या सर्वांच्याही अतीत आहे.

 

आत्मस्वरूपाचे असे यथार्थ ज्ञान ज्या ज्ञानी पुरुषाला होते, त्याचे या जगात राहणे म्हणजे आनंदाने पर्यटन करणे आहे.  ज्ञानी पुरुष तत्त्वाची दृष्टि प्राप्त झाल्यामुळे अत्यंत स्थिर, शांत व प्रसन्न मनाने राहतो.  याचे कारण त्याच्या दृष्टीने हा दृश्य संसार, सर्व प्रसंग, सर्व दुःखे मिथ्या व कल्पित स्वरूपाची आहेत.

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

मनुष्य शरीर - काही अशक्य नाही | Human Body - Nothing Is Impossible

 

आपणास दुर्लभ मनुष्यशरीर मिळाले आहे.  शरीर हे अप्रतिम यंत्र आहे.  त्यामध्ये यंत्राप्रमाणेच अनेक भाग असून प्रत्येक भागाचे एकेक विशिष्ट कार्य आहे.  शब्द ऐकण्यासाठी कान, स्पर्श समजण्यासाठी त्वचा, पाहण्यासाठी डोळे, स्वाद घेण्यासाठी जीभ, गंधग्रहणासाठी नाक, बोलण्यासाठी वाणी, आदान-प्रदान करण्यासाठी हात, चालण्यासाठी पाय, उत्सर्जनासाठी पायु आणि प्रजोत्पत्तीसाठी उपस्थ.  तसेच प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान हे पंचप्राण, तसेच विचार करण्यासाठी मन, निर्णय घेण्यासाठी बुद्धि, स्मरणासाठी चित्त, अभिमान व्यक्त करण्यासाठी अहंकार, असे सर्व काही जन्मताच दिले आहे.

 

त्यामुळे स्वतःच्या बुद्धीने कसा विचार करावा, जन्माला आल्यावर काय करावे आणि काय करू नये, काय खावे आणि काय खाऊ नये, काय बोलावे आणि काय बोलू नये वगैरेदि सर्व कर्मांचे स्वातंत्र्य मनुष्याला दिलेले आहे.  तसेच मनुष्याला योग्य-अयोग्य समजावे, यासाठी शास्त्र दिलेले आहे.  म्हणून मनुष्याने आपल्या शरीर व सर्व इंद्रियांच्या साहाय्याने शास्त्रविहित पुरुषार्थ करावा.  आयुष्यामध्ये सदाचाराचे पालन करावे.  सद्विचार करावेत.  वाणीने चांगले बोलावे.  सर्व इंद्रियांचा उपयोग धर्मार्थासाठी करावा.  त्यामुळे जसजसा मनुष्य पुरुषार्थ करेल तसतसे तो निश्चितच मोक्षाच्या जवळ जाईल.  नव्हे क्रमाने त्याला निश्चितच मोक्षप्राप्ति होईल, असे येथे वसिष्ठ मुनि प्रतिज्ञापूर्वक सांगतात.

 

थोडक्यात मनुष्यशरीर हे सामान्य शरीर नसून मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक सर्व साधनांनी युक्त असणारे अतिशय वैशिष्ठ्यपूर्ण शरीर आहे.  ईश्वराने मनुष्याला दिलेले हे अलौकिक वरदान आहे.  मनुष्य जी जी इच्छा करेल त्या सर्व इच्छा प्रत्यक्षात आणण्याचे सामर्थ्य या शरीरात आहे.  म्हणून मनुष्याने जर ठरविले तर त्याला जगात काहीच अशक्य नाही.  याच शरीरामध्ये मनुष्याला प्रयत्न करून जर परमपुरुषार्थ मोक्ष प्राप्त होत असेल तर अन्य सर्व इच्छाही पूर्ण होतील यात काही आश्चर्य नाही.

 

 

 

- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2019

- हरी ॐ–

मनुष्यशरीराचे महत्व | Importance of Human Body

मनुष्य, विशेषतः विज्ञानयुगातील मानव विश्वामधील सर्व बाह्य गोष्टींचा विचार करण्यातच आयुष्य घालवितो.  परंतु त्याला स्वतःच्याच जीवनाचे महत्व समजत नाही.  सर्व वेद-उपनिषदे-गीता-पुराणे या सर्व ग्रंथांच्यामधून मनुष्यशरीराचे माहात्म्य वर्णन केलेले आहे.

मनुष्ययोनी ही कर्मभूमी असून अन्य सर्व भोगभूमी आहेत.  एखाद्या मनुष्याने खूप पुण्यसंचय करून देवलोकाची प्राप्ति केली तरीही तेथे पुरुषार्थ नाही.  जोपर्यंत पुण्यसंचय आहे, तोपर्यंत तेथील दिव्य भोग तो जीव भोगतो व पुण्यक्षयानंतर पुन्हा खाली येतो.  भोगत असताना त्याला स्वतंत्र पुरुषार्थ नाही.  तसेच मनुष्ययोनीपेक्षा निकृष्ठ योनीमधील जीव सुद्धा आपल्या नीच कर्मांनी अधोयोनीस प्राप्त होऊन तेथील निकृष्ठ फळे भोगतात.  तेथे त्यांना स्वतःचा पुरुषार्थ करता येत नाही.

मनुष्ययोनीमध्ये मनुष्य जरी आपल्या कर्मांची फळे प्रारब्धाच्या रूपाने भोगत असेल तरी दुसऱ्या बाजूला त्याला कर्म करण्याचे स्वातंत्र्य आहे.  पुरुषार्थ व कर्तृत्व करण्याचे स्वातंत्र्य आहे.  याचे कारण मनुष्याला जन्मतःच इच्छाशक्ति, क्रियाशक्ति व ज्ञानशक्ति अशा तीन दुर्मिळ शक्ति दिलेल्या आहेत.  इतकेच नव्हे तर या तीनही शक्तींचा सदुपयोग करण्यासाठी सदसद्विवेकबुद्धि दिलेली आहे.  चांगले-वाईट, धर्म-अधर्म, नीति-अनीति, पाप-पुण्य हे सर्व ठरविण्याची शक्ति दिलेली आहे.  

मनुष्याला धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष असे चार पुरुषार्थ दिलेले आहेत.  त्यापैकी अर्थ व काम ही सहजस्वाभाविक प्रवृत्ति आहे.  पैसा, ऐश्वर्य मिळविणे, अनेक कामना निर्माण करणे, प्रजोत्पत्ति करणे किंवा अन्न-वस्त्र-निवारा मिळविणे या सर्व सहज प्रवृत्ति आपल्याला पशूंच्यामध्येही दिसतात.  परंतु मनुष्याला मात्र धर्म व मोक्ष हे दोन जास्तीचे पुरुषार्थ दिलेले आहेत.  प्रत्येक मनुष्याने अधर्माचा त्याग करून धर्मपरायण जीवन जगावे.  सदाचार, सत्कर्म, आचारधर्म यांचे अनुष्ठान करावे.  इतकेच नव्हे, तर मनुष्यजीवनाचा अंतिम पुरुषार्थ म्हणजे मोक्षप्राप्ति आहे.  

- "केनोपनिषत्" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१३
- Reference: "Kenopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2013

- हरी ॐ –

भिन्न शरीरावस्था | Stages of the Body

 

बाल्यावस्था, तारुण्यावस्था आणि वृद्धावस्था या शरीराच्या तीन अवस्था आहेत.  या तीन्हीही अवस्था एकमेकापासून भिन्न असून एक अवस्था संपल्यानंतर दुसरी सुरु होते.  या तीन्हीही अवस्थांना पाहाणारा आणि अनुभवणारा ‘मी’ तीन नसून एकच आहे.  म्हणजेच अवस्था येते आणि जाते, दुसरी सुरु होते.  परंतु ‘मी’ न बदलता एका अवस्थेमधून दुसऱ्या अवस्थेमध्ये प्रवेश करतो.  त्यामुळे आपल्याला बाल्यावस्थेचे किंवा तारूण्यावस्थेचे संस्काररूपाने असलेले अनुभव स्मृतिरुपाने वृद्धावस्थेत सांगता येतात.

 

जर बाल्यावस्थेमधील ‘मी’, तारूण्यावस्थेमधील ‘मी’ आणि सध्याच्या वृद्धावस्थेमधील ‘मी’, तीन भिन्न असतील तर, वृद्धावस्थेमध्ये मागील अवस्थांचे अनुभव सांगता येणार नाहीत.  परंतु असे होत नाही.  याचाच अर्थ तीन्हीही अवस्थांच्यामध्ये ‘मी’ हा एकच आहे व तो न बदलता एका अवस्थेमधून दुसऱ्या अवस्थेमध्ये प्रवेश करतो.  तो ‘मी’ दृश्य शरीराच्या अवस्थेपासून भिन्न आहे.

 

ज्याप्रमाणे मिस्टर रावांनी नाटकामध्ये तीन वेष घेतले  -  एक राजाचा, एक मंत्र्याचा आणि एक भिकाऱ्याचा.  हे तीन्हीही वेष एकमेकांपासून अतिशय भिन्न आहेत.  तसेच त्यांचे अनुभव सुद्धा भिन्न आहेत.  ते वेष धारण करणारे ‘राव’ प्रत्येक वेषामध्ये कोणत्याही प्रकारचा बदल न होता प्रवेश करतात.  म्हणजे तीन्हीही वेषांमधील मिस्टर ‘राव’ तीन भिन्न व्यक्ति नसून एकच राव आहेत, कारण ते वेषधारी असल्यामुळे वेषांपासून अत्यंत भिन्न आहेत.

थोडक्यात शरीर हे दृश्य, विकारयुक्त आहे आणि ते पाहाणारा ‘मी’ द्रष्टा शरीरापासून भिन्न आहे.  म्हणून शरीर ‘मी’ नाही.

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

 

 

- हरी ॐ –

विकारयुक्त शरीर | Changing Body

 

शीर्यमाणस्वभावत्वात् इति शरीरम् |

 जे सतत विकारयुक्त आहे त्याला शरीर असे म्हणतात.  म्हणजे विकार पावणे हा शरीराचा धर्म आहे.  शरीराला सहा प्रकारचे विकार आहेत –

 

१) अस्ति - ‘अस्ति’ म्हणजे अस्तित्व. शरीराचा जन्म होण्यापूर्वी शरीर गर्भाशयात अस्तित्वात असते.  ही पहिली अवस्था.

२) जायते - ‘जायते’ जन्माला येणे.  गर्भावस्थेमधून बाह्य विश्वात जन्माला येते.

३) वर्धते - ‘वर्धते’ जन्म झाल्यानंतर अन्नाने शरीराची वाढ होणे.

४) विपरिणमते - ‘विपरिणमते’ शरीराची वाढ होत ते पूर्णावस्थेला पोहोचते.  त्यानंतर वाढ संपते.

५) अपक्षीयते - ‘अपक्षीयते’ शरीराचा स्वभावतः हळूहळू क्षय होण्यास सुरुवात होते.

६) विनश्यति - ‘विनश्यति’ आणि एक दिवस शरीराचा नाश होतो.

 

म्हणजेच जन्मल्यापासून मृत्यूपर्यंत शरीर सतत बदलत असते.  हे सर्व बदल किंवा विकार कोण पाहातो ?

 

 अविकारी द्रष्टा: |

 

शरीर शरीराचे विकार पाहू शकत नाही.  पाहाणारा द्रष्टा शरीराच्या विकारापासून भिन्न असला पाहिजे. तो द्रष्टा ‘मी’ आहे.  सर्व विकार ‘मी’ पाहात असून त्याचे सर्व अनुभव आणि ज्ञान ‘मी’ ला होते.  शरीर बदलत असले तरी द्रष्टा ‘मी’ मात्र बदलत नाही.  म्हणून ‘मी’ नित्य, अविकारी शरीरापासून भिन्न आहे.

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

 

- हरी ॐ –

 

 

शरीर आणि मी | Body and “I”

 

शरीराच्या सान्निध्यामुळे जरी आपण म्हणतो शरीर माझे आहे तरी शरीर अनेक अवयवांनी बनलेला एक समूह किंवा संघात आहे.  उदा. ‘घर’ म्हणजे केवळ दारे, खिडक्या किंवा भिंती नाहीत.  तर दारे, खिडक्या, चार भिंती, जमीन, छत वगैरे सगळ्या एकत्र असलेल्या समूहाला ‘घर’ म्हटले जाते.  तसेच शरीर हे हात, पाय, छाती, पोट, मान, डोके, नाक, कान वगैरे अनेक अवयवांनी एकत्र येऊन निर्माण झालेला संघात आहे.

 

घर हा संघात जड आणि अचेतन आहे.  त्यामुळे कोणताही संघात हा संघातासाठी नसून तो चेतन जिवंत व्यक्तीसाठी असतो की, जो त्या संघातापासून भिन्न आहे.  म्हणून जरी घर आपल्या मालकीचे असले तरी आपण त्यापासून भिन्न आहोत.  त्यामुळे आपल्याला घरात येण्यास आणि बाहेर जाण्यास संपूर्ण स्वातंत्र्य आहे.

 

वरीलप्रमाणेच शरीर सुद्धा संघात असल्यामुळे ते जड व अचेतन आहे आणि ते स्वतःकरिता नसून ‘माझ्या’ साठी आहे.  म्हणजेच घराचा जसा मालक, तसा मी शरीराचा मालक आहे.  मी शरीरासाठी नसून शरीर माझ्यासाठी आहे. यामुळे शरीर ‘मी’ नाही.  तद्वतच शरीरामध्ये राहणारा ‘मी’ शरीरापासून भिन्न आहे.

 

अचेतन किंवा जड वस्तू स्वतः कार्य करू शकत नाही. जर कार्य करीत आहे असे दिसत असेल तर निश्चितपणे त्यामागे सचेतन शक्ति असणे आवश्यक आहे.  उदा. मोटार स्वतः रस्त्यावरून अॅक्सीडेंट न करता चालत नाही.  जर चालत असेल तर अनुमानाने समजते की, तिच्यामागे कोणीतरी चेतन बुद्धिवान मनुष्य आहे.

 

शरीर हे जड असूनही जर जिवंत आणि सतत कार्यान्वित होत असेल तर त्यामागे चेतनशक्ति असणे आवश्यक आहे की, जिच्या अस्तित्वामुळे शरीराला चेतना प्राप्त होऊन शरीर जिवंत दिसते आणि कार्य करते.  म्हणजेच शरीरात ‘मी’ सचेतन पुरुष हा शरीरापासून भिन्न आहे.

 

"साधना आणि साध्य" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून,  सप्तम आवृत्ति, २०१०    
- Reference:  "Sadhana Ani Sadhya" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 7^th Edition, 2010

 

 

 

                                                             - हरी ॐ –