गुरु-शिष्य द्वैताची कल्पना | Master-Disciple Duality is Imagination

 

जर कोणी गुरु-शिष्य या द्वैताची कल्पना केली असेल तर ती निश्चितच निवृत्त होते.  आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीपूर्वी निर्माण केलेला गुरु-शिष्य हा भेद किंवा विकल्प, हे द्वैतही मिथ्या आहे.  गुरु-शिष्य हा भेद केवळ आत्मज्ञानाच्या उपदेशासाठी निर्माण केलेला आहे.  उपदेशानंतर जेव्हा अद्वैत आत्म्याचे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्या ज्ञानावस्थेमध्ये गुरु-शिष्य हे द्वैत शिल्लक राहत नाही.

 

येथे आचार्य सांगतात की, गुरु-शिष्य हा भेद केवळ उपदेशासाठी निर्माण केला जातो.  तुरीय आत्मा हा अद्वयस्वरूप आहे.  त्याच्यामध्ये द्वैताचा अत्यंत अभाव आहे.  असे जरी असेल तरी आत्मस्वरूपाचे हे अभेद ज्ञान शिष्याला गुरूंच्याशिवाय प्राप्त होत नाही.  शिष्य कितीही बुद्धिमान असेल तरी त्याने स्वतःच्या बुद्धीला प्रमाण मानून आत्मज्ञान घेऊ नये.  कारण बुद्धीमध्ये व्यक्तिगत रागद्वेष असून बुद्धीला मर्यादा असतात.  श्रुति म्हणते –

आचार्याद्ध वै विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत् |                   (छांदो. उप. ४|९|३)

गुरूंच्याकडून प्राप्त झालेली विद्याच आत्मप्राप्ति करून देते.

 

या श्रुतींच्यामधून या अध्यात्ममार्गामध्ये गुरूंची अनिवार्यता स्पष्ट केली आहे.  गुरूंच्याशिवाय आत्मज्ञान व आत्मज्ञानाची अभेद दृष्टि मिळणे केवळ अशक्य आहे.  परंतु गुरूंच्या मुखामधून वेदांतश्रवण केले की, गुरूंच्याच कृपेने शिष्याच्या जीवनामध्ये अंतर्बाह्य बदल होतो.  त्याच्या अंतःकरणामधील विषयासक्ति गळून पडते.  परमेश्वराविषयी उत्कट भक्तीचा भाव उदयाला येतो.  अंतःकरण शुद्ध, सत्त्वगुणप्रधान, विषयासक्तिरहित व अंतर्मुख होते.  या शुद्ध अंतःकरणामध्ये वेदांतशास्त्राच्या श्रवणामधून आत्मज्ञान उदयाला येते.

 

शास्त्र, ईश्वर व गुरु यांच्या असीम कृपेने साधकाला तत्त्वाचे ज्ञान, तत्त्वाची दृष्टि व त्या अभेद, अद्वैत तत्त्वामध्ये निष्ठा प्राप्त होते.  या ज्ञानावस्थेमध्ये गुरु-शिष्य हा भेदही गळून पडतो.  गुरु-शिष्य दोघेही परब्रह्मस्वरूप होतात.  उपाधिजन्य भेदांचा, विकल्पांचा अत्यंत अभाव होतो.  म्हणुनच उपदेशाचे फळरूप ज्ञान प्राप्त झाल्यावर पारमार्थिक तत्त्वामध्ये कोणताही द्वैतविकल्प राहत नाही, असे येथे आचार्यांनी स्पष्ट केले आहे.

 

- "माण्डूक्योपनिषत्” या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, डिसेंबर २०१६
- Reference: "Mandukyopanishad" by ParamPoojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, December 2016

- हरी ॐ–

गुरु शिष्य घडवितात | Guru Sculpts Disciple

गुरुंच्याकडे गेल्यानंतर गुरु शिष्यावर संस्कार करतात.  ज्याप्रमाणे शिल्पकार दगडामधून मूर्ति घडवितो, तसेच गुरु शिष्याला घडविण्याचा प्रयत्न करतात.  यासाठी शिष्याने गुरूंना पूर्ण भावाने शरण गेले पाहिजे.  याविषयी एक सुंदर कथा आहे.  

एक हनुमंताचे मंदिर असते.  त्या मंदिरामधील उंबऱ्याचा असणारा दगड हनुमंताशी बोलू लागतो.  “हे हनुमंता !  मला एक शंका आहे.  मला तुझा फार द्वेष वाटतो.”  हनुमान म्हणतो, “का रे बाबा ?  तुला माझा द्वेष का वाटतो ?”  त्यावेळी उंबऱ्याचा दगड म्हणतो, “हनुमंता !  अरे, तू आणि मी एकाच खाणीमध्ये रहात होतो.  तू सुद्धा एक दगड आणि मी देखील एक दगड आहे.  परंतु मी रोज पाहतो, या मंदिरामध्ये सर्व लोक तुझ्या डोक्यावर अखंडपणाने फुले वाहतात, पाणी वाहतात, तुला नमस्कार करतात, तुझ्या पायांवर डोके ठेवतात आणि तेच लोक माझ्या डोक्यावर पाय ठेवून पुढे जातात.  असे का ?”  

यावर हनुमान उत्तर देतो – “ तुझे अगदी बरोबर आहे, पण खरं सांगू का ?  खरं तर तूच हनुमान होणार होतास.  शिल्पकाराने तुलाच हातात घेतले होते.  परंतु शिल्पकाराने पहिला घाव घातला आणि तुझे तुकडे-तुकडे झाले.  त्यामुळे तुला नाईलाजास्तव उंबऱ्याचा आकार द्यावा लागला.  नंतर त्या शिल्पकाराने मला हातात घेतले, माझ्यावर अनेक छोटे-मोठे कठीण घाव घातले.  मी ते सहन केले.  म्हणून आज मी मूर्ति झालो, लोक मला नमस्कार करतात.  बस्स !  एवढाच तुझ्यात आणि माझ्यात फरक आहे.”  

म्हणून तात्पर्य एकच !  साधकाने गुरूंना अनन्य भावाने शरण जावे.  म्हणूनच आपल्या शास्त्रामध्ये “शिष्याला शिकविणे” हे वाक्य नसून “शिष्याला घडविणे” हे वाक्य आहे.  गुरु शिष्याला अंतर्बाह्य बदलवितात.  संत ज्ञानेश्वर सुंदर सांगतात –

हृदया हृदय येक जालों | ये हृदयींचें ते हृदयीं घातलें |           (ज्ञानेश्वरी)

गुरु आणि शिष्य यांचे हृदय एक झाले पाहिजे, तरच गुरु त्यांच्या हृदयामधील ज्ञानामृत शिष्याच्या हृदयामध्ये प्रदान करू शकतात.  ते ज्ञान, ती अनुभूति जर शिष्याला द्यावयाची असेल, तर शिष्याचे मन सुद्धा तितके तयार पाहिजे.  ज्ञानासाठी पाया भक्कम पाहिजे. 

- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "Mundakopanishad" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1^st Edition, March 2007

- हरी ॐ–

अधम शिष्याची प्रगति | Progress of a Dull Disciple

काही पुण्यकर्मांच्यामुळे अधम शिष्य शरीराने काही काळ गुरूंच्या सान्निध्यात येतो.  थोडीफार श्रद्धा असते.  आपल्या शरीराचे सर्व लाड पुरवून जमेल तशी सेवा करतो.  मात्र गुरूंच्या आज्ञेचे अनुसरण करत नाही.  आपल्या स्वतःच्याच कल्पनांच्या तरंगांच्यामध्ये जगतो.  गुरूंनी सांगूनही ऐकत नाही, याचे कारण एकच की, त्याला अजूनही गुरूंचे, शास्त्राचे महत्व समजलेले नाही.  गुरूंच्यावर नितांत श्रद्धा नाही.  श्रद्धेशिवाय समर्पण होऊच शकत नाही.  

श्रद्धावान असणाऱ्या जिज्ञासु साधकालाच सम्यक् व यथार्थ ज्ञानाची प्राप्ति होते.  मात्र साशंक श्रद्धा असेल तर तो साधक गुरूंना पूर्णतः शरण जाऊ शकत नाही.  त्याचे मन कधीही गुरूंच्यामध्ये स्थिर होत नाही.  गुरूंच्या चरणावर नतमस्तक होत नाही.  अहंकाराने स्वतःच्या कल्पनाविश्वामध्ये वावरतो.  त्याच्या मनात गुरु, शास्त्र, ज्ञान याला महत्व नसते.  त्यामुळे तो गुरूंचा शब्द मान्य करू शकत नाही.  तो गुरूंच्यासमोर नाही असे म्हणत नाही, परंतु गुरुआज्ञेचे अनुसरण सुद्धा करीत नाही.

यामुळे तो साधक साधनाही करीत नाही.  निष्काम सेवा, कर्मही करीत नाही.  करायचे म्हणून करतो.  मन मानेल तसे वागतो.  गुरूंनी सांगितलेले नियम त्यास बंधन वाटते.  असे मन काहीही ग्रहण करायला तयारच नसते.  अशा मनाला कधीही Learning mind म्हणत नाहीत.  Learning mind is a receiving mind and receiving mind is an attentive single-pointed mind.  

आता अधमाला मध्यम व मध्यमाला उत्तम शिष्य व्हावयाचे असेल तर स्वतःचे दोष काढले पाहिजेत, स्वतःच्या कल्पना दूर फेकून दिल्या पाहिजेत.  अपेक्षा कमी केल्या पाहिजेत.  गुरूंना अनन्य भावाने शरण जाऊन प्रार्थना केली पाहिजे की, हे गुरो !  मला काहीही समजत नाही.  मी आपणास शरण आलो आहे.  आपणच माझा उद्धार करावा.  

- "कठोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,  मे २०११ 
- Reference: "Kathopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2011

- हरी ॐ –

उत्तम-मध्यम-अधम शिष्य | Best-Medium-Dull Disciples

टीकाकार उत्तम-मध्यम-अधम शिष्यांचे वर्णन करतात – यथावसरं गुरोः इष्टं ज्ञात्वा शुश्रूषणे प्रव्रुत्तिः मुख्या |  आज्ञावशेन मध्यमा |  तदपरिपालनेन अधमा |  

जो वेळप्रसंग पाहून गुरूंना जे इष्ट, अभिप्रेत आहे, तशी सेवा करतो, त्यास उत्तम शिष्य म्हणतात.  यासाठी शिष्यामध्ये सावधानता हा गुण असला पाहिजे.  त्याचे मन गुरूंच्या मनाशी तन्मय, तल्लीन, तद्रूप झाले पाहिजे.

यानंतर, ज्याला स्वतःला काय करावे, ते समजत नाही, तो गुरूंच्याकडे जाऊन अत्यंत नम्रतेने गुरूंना आज्ञा विचारतो व गुरूंची आज्ञा शिरसावंद्य मानून श्रद्धाभक्तियुक्त अंतःकरणाने त्यांच्या आज्ञेचे अक्षरशः तंतोतंत पालन करतो.  सेवा करीत असताना त्याच्या मनामध्ये कधीही राग-द्वेष, स्वतःच्या कल्पना, अहंकार निर्माण होत नाही.  तो सर्व सेवा अतिशय मनापासून करतो.  कधीही गुरुआज्ञेचे उल्लंघन करीत नाही.  हा मध्यम प्रतीचा शिष्य होय.  

यानंतर, जो गुरूंनी आज्ञा देऊनही, अनेक वेळेला समजावून सांगूनही ऐकत नाही, करायचे म्हणून करतो, तो अधम शिष्य होय.  तो कामामध्ये दुर्लक्ष, टाळाटाळ, प्रमाद करतो.  मी किती मोठा आहे, माझ्यामुळे गुरूंचे सर्व कार्य चालले आहे, या आविर्भावात तो प्रत्यक्ष गुरूंनी दिलेल्या आज्ञांचे उल्लंघन करतो.  हा अधम शिष्य होय.  

साधकाच्या जीवनामध्ये गुरुस्थानाला अत्यंत महत्व आहे.  साधकाच्या मनाच्या अवस्थेवरच सर्वकाही अवलंबून आहे.  ज्याच्या अंतःकरणामध्ये ऐहिक व पारलौकिक विषयांच्याबद्दल तीव्र वैराग्य निर्माण होवून आत्मजिज्ञासा उदयाला आलेली आहे, तो ती जिज्ञासा पूर्ण करण्यासाठी श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ गुरूंना शरण जातो.  गुरूंची काया-वाचा-मनसा सेवा करतो.  साधनकालात गुरु हीच श्रद्धा, गुरु हीच साधना, उपासना, ध्यान, ज्ञान, जप, ईश्वर हे सर्व काही त्याच्यासाठी गुरूच असतात.  असे त्याचे जीवन गुरुमय होते.  असे गुरुमय मन झाल्याशिवाय अन्य सर्व साधना व्यर्थ आहेत.   

- "कठोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,  मे २०११ 
- Reference: "Kathopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2011

- हरी ॐ –