ईश्वराचे कृपामय स्वरूप | Generous Nature Of God

 

ईश्वराचे स्वरूप कृपामय आहे.  तो सर्व प्राणिमात्रांच्यावर कृपाच करतो.  मग तो महान असो किंवा यःकश्चित जीव असो.  तो सर्वांच्यावर सारखीच कृपा करीत असतो.  मग तो चांगला आनंदवर्धन करणारा प्रसंग असो, किंवा अनपेक्षित संकट, प्रतिकूल परिस्थिति आणि दुःख देणारा प्रसंग असो, निंदा, नालस्ती, अवहेलना असेल किंवा अत्यंत प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू असेल, जीवनामध्ये उत्कर्षाचे दिवस असतील किंवा विनाशाचे असतील.  त्या सर्व प्रसंगांच्यामध्ये परमेश्वराची कृपा ही आहेच.  सूर्याचे किरण हे सर्व विश्वाला भेदभाव न करता प्रकाशमान करतात. त्या प्रकाशाचा कोण, कसा उपयोग करेल हे माहीत नाही.  एखादा विधायक काम करेल तर दुसरा विघातक काम करेल.  एखादा धर्माचे रक्षण करेल दुसरा धर्मनाशाचा विचार करेल.  त्याच प्रकाशात एखादा माणसाचे जीवन वाचवील तर दुसरा जीव घेईल.  मग हा दोष कोणाचा ?  सूर्याच्या प्रकाशाचा की मनुष्याचा ?  सूर्याचे किरण सर्वांनाच एकसारखा प्रकाश देणारे, मार्गस्थ करणारे आहेत.  त्यात कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव दिसत नाही.

 

परमेश्वराने आपल्याला काय दिले नाही ?  सर्व विश्व फक्त मनुष्याच्या तैनातीलाच निर्माण झाले आहे असे म्हटले पाहिजे.  इतकेच नव्हे, तर मनुष्याला भावना आणि विचार करण्याची बुद्धि दिलेली आहे.  विश्वामध्ये अत्यंत दुर्मिळ असलेल्या तीन शक्ति - ज्ञानशक्ति, इच्छाशक्ति आणि क्रियाशक्ति - मनुष्याला दिलेल्या आहेत.  यांच्या साहाय्याने नानाविध विश्वाचे निरीक्षण करून अनेक विषयांचे ज्ञान संपादन करून तो ज्ञानसमृद्ध होतो.  ऐहिक उत्कर्षासाठी संकल्पशक्तीने भविष्याच्या इच्छा निर्माण करून त्या पूर्ण करण्यासाठी असामान्य कर्तृत्वशक्ति मनुष्याला दिलेली आहे.  थोडक्यात जीवनाचा सर्वांगीण विकास करावा, विश्व आणि विषयांच्या साहाय्याने मोहक, सुंदर जीवन तयार करावे, जीवनातील ऐहिक आनंद लुटावा.

 

याच्याही पलीकडे जाऊन विश्वाच्या मागे, जीवनाच्या मागे काही तत्त्व आहे का ?  याचा बुद्धीने शोध घ्यावा.  सर्व विश्वाला गवसणी घालण्याचे सामर्थ्य तसेच अदृश्य, अव्यक्त गूढ तत्त्वाचा शोध किंवा जीवनाचे गूढ रहस्य शोधून काढण्याचे सामर्थ्य मानवाला दिलेले आहे.  त्या तत्त्वाच्या अनुभूतीने मनुष्य मन आणि मनाच्या विकारांच्यावर विजय मिळवून जीवनाची पूर्णता, कृतकृत्यता मिळवू शकेल.  थोडक्यात परमेश्वराने मनुष्याला सर्व काही दिले आहे.  ही त्याची अनंत अपार कृपा आहे.  खरे पाहाता - अनंत हस्ते कमलावराने देता किती घेशील दो कराने ।  अशी स्थिति आहे.

 

- "नारदभक्तिसूत्र" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, एप्रिल २००६
- Reference: "Narad Bhaktisutra" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3^rd Edition, April 2006

- हरी ॐ –

उदारबुद्धि | Generous Intellect

 

हे उदारबुद्धि रामा !  ज्ञानी पुरुष अनेक युक्तींच्या साहाय्याने जे ज्ञान देतात, त्याची अवहेलना करणे अयोग्य आहे.  युक्तिवादाचा अनादर करून जे लोक युक्तिरहित गोष्टींचा आग्रह धरतात, त्यांना ज्ञाते लोक अज्ञानी समजतात.  याठिकाणी श्रीवसिष्ठ मुनि श्रीरामांना 'उदारबुद्धे' असे संबोधन वापरतात.  "हे रामा ! तुझी बुद्धि निश्चितच संकुचित नसून उदार आहे."

 

केवळ तर्कट बुद्धीने युक्तिवाद ऐकता येत नाही.  कारण अशा वेळी तर्कट बुद्धीमुळे युक्तिवादाचे रूपांतर कुतर्कामध्ये होऊ शकते.  म्हणून ज्ञानी पुरुषांच्याकडून युक्तिवाद ऐकावयाचा असेल तर आपली बुद्धि उदार व शुद्ध पाहिजे.  शास्त्रामध्ये, पुराणांच्यामध्ये सांगितलेल्या सर्व कथा आणि आख्याने ही युक्तियुक्त आहेत.  ज्या कथांच्यामध्ये काही युक्ती, सार, तथ्य असते, त्याच गोष्टी ऐकायला आपल्याला बरे वाटते.  अन्यथा युक्तिरहित असणाऱ्या गोष्टी केवळ भाकडकथा ठरतात.  म्हणून ज्या गोष्टींमध्ये शास्त्र नाही,  युक्ति नाही, श्रुति-स्मृति प्रमाण नाही, केवळ श्रोत्यांना हसवायचे म्हणून किंवा रडवायचे म्हणून लालित्यपूर्ण पद्धतीने कथा रंगविल्या जातात, अशा गोष्टी व्यर्थ आहेत.

 

म्हणून श्रीवसिष्ठ मुनि येथे सांगतात की, श्रुतिसंमत युक्तिवादाचा अनादर करू नये.  साधकाने दुस्तर्कापासून, दुराग्रहापासून मात्र दूर राहावे.  थोडक्यात, ज्ञान घेताना केवळ भावनावश होऊन अंधतेने ज्ञान घेऊ नये.  अथवा खूप तर्कट बुद्धीने ज्ञान घेऊ नये.  तर श्रुतीला, वेदांना शास्त्राला संमत असणाऱ्या तर्काचे ग्रहण करावे, असाच येथे अभिप्राय आहे.

 

म्हणून येथे श्रीवशिष्ठ मुनि सांगतात की, "रामा !  आता यापुढे मी तुला युक्तियुक्त असणारी सुंदर आख्याने-उपाख्याने सांगेन आणि त्यामधून सिद्ध करेन की, हे सर्व दृश्य विश्व भासमान आहे.  रामा !  तुला आता मी पोकळ कोरडे शाब्दिक ज्ञान न देता अतिशय रसाळ वाणीने कथा सांगेन.  त्यामधून गुह्य ज्ञान उलगडून दाखवेन.  ते तू मनापासून श्रवण करावेस."

 

 

- "योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२   
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti 2022

- हरी ॐ–