ब्लॉग: श्रुतिसागर आश्रम (Shrutisagar Ashram): Vedanga

Showing posts with label Vedanga. Show all posts

Tuesday, January 21, 2020

सहा वेदांगे – भाग २ | Six “Vedanga” – Part 2

वेदाध्ययनापूर्वी सहा वेदांगांचे अध्ययन केले जाते. ही सहा वेदांगे आहेत – शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष. ही सहा वेदांगे प्रत्यक्ष वेदांचा भाग जरी नसतील तरी वेदांना पूरक, साहाय्यकारी असणारा भाग आहे.

३. व्याकरण – व्याकरणशास्त्र पाणिनि ऋषींनी सांगितलेले आहे. भाषेमधील प्रत्येक शब्दाचे ज्ञान ज्या शास्त्रामध्ये दिले जाते त्याला “व्याकरण शास्त्र” असे म्हणतात. कोणताही शब्द नाम, सर्नाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण अव्यय, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय, केवलप्रायोगी अव्यय या आठ प्रकारांपैकी कोणत्या प्रकारचा आहे ? हे सांगणारे शास्त्र म्हणजेच व्याकरण शास्त्र होय. त्या शब्दाचा प्रकार समजल्यानंतर त्यानुसार विभक्ति, वचन, काळ वगैरे सांगणारे शास्त्र म्हणजेच व्याकरणशास्त्र होय.

४. निरुक्त – निरुक्त हे शास्त्र यास्क मुनींनी रचलेले आहे. शास्त्रामध्ये प्रत्येक शब्दाची व्युत्पत्ति सांगितली जाते. निरुक्त म्हणजेच कोणताही शब्द कसा निर्माण झाला ? हे सांगणारे शास्त्र. म्हणून संस्कृतमध्ये कोणताही शब्द निरर्थक नाही, अर्थपूर्ण आहे. उदा. कृष्णः – कर्षति आकर्षति इति कृष्णः | जो सर्व जीवांना आकर्षित करतो, तो कृष्ण होय.

५. छन्द – हे शास्त्र पिंगलाचार्यांनी रचलेले आहे. छन्द म्हणजेच वृत्त होय. ज्या शास्त्रामध्ये वृत्ताचे ज्ञान दिले जाते, त्यास “छन्दशास्त्र” म्हणतात. प्रत्येक मंत्राला विशिष्ट वृत्त आहे.

६. ज्योतिषशास्त्र – हे शास्त्र सूर्याने रचलेले आहे. ज्यामध्ये ग्रह, तारे, नक्षत्र यांच्या स्वरूपाचे, यांच्या गतीचे ज्ञान दिले जाते. इतकेच नव्हे, तर या ग्रहांचा एकमेकांच्यावर काय परिणाम होतो ? त्याच्या गति, त्यांचे वर्णन, सूर्यग्रहण, चंद्रग्रहणादि यांचे ज्ञान दिले जाते. यालाच “ज्योतिषशास्त्र” असे म्हणतात. या ग्रहांचा एकमेकांच्यावर तसेच जीवांच्यावर सुद्धा परिणाम होतो. ज्या विशिष्ट वेळेमध्ये आपण जन्माला येतो, त्यावेळी ग्रहांची जी जी स्थिति असेल, त्याचा परिणाम आपल्या जीवनावर होतो, असे ज्योतिषशास्त्र सांगते. ज्योतिषामध्ये अ. गणितज्योतिष, ब. फलज्योतिष असे दोन प्रकार आहेत.

याप्रकारे असे हे चार वेद आणि वेदांची सहा अंगे – शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द आणि ज्योतिष या सर्वांना “अपरा विद्या” असे म्हणतात. विश्वामधील सर्व प्रकारचे ज्ञान अपरा विद्येमध्ये येते आणि ही सर्व विद्या वेदांच्यामध्येच अंतर्भूत आहे.

- "मुण्डकोपनिषत् " या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति,मार्च २००७
- Reference: "Mundakopanishad " by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1^st Edition, March 2007

- हरी ॐ–

Tuesday, January 14, 2020

सहा वेदांगे – भाग १ | Six “Vedanga” – Part 1

१. शिक्षा – शिक्षा या शास्त्राचे प्रणेते याज्ञवल्क्य ऋषि आहेत. सुरुवातीला आपण अ आ इ ई वगैरे ‘अ’कारादि ज्या सर्व मात्रा शिकतो, त्या अकारादि मात्रांचा उच्चार कसा करावा ? याचे ज्ञान देणारे शास्त्र म्हणजेच शिक्षा होय. कोणतीही भाषा जर शिकायची असेल, तर त्यासाठी शब्द हे प्रमुख साधन आहे. विश्वामधील कोणतेही ज्ञान मग ते physics असेल, chemistry असेल, काहीही शिकायचे असेल तर शब्द हे त्यासाठी साधन आहेत. शब्द हे अक्षरांनी बनतात. म्हणून प्रथम या अक्षरांचा उच्चार कसा करावा ? हे समजले पाहिजे. केवळ शब्दाने ज्ञान होत नाही. तुम्ही तो शब्द कसा उच्चारता ? यावरच त्या शब्दाचा परिणाम अवलंबून आहे.

वक्तृत्व हे एक शास्त्र आहे. एखादा मनुष्य कदाचित खूप विद्वान असेल, परंतु तो उत्कृष्ट वक्ता असेलच असे नाही आणि एखादा मनुष्य उत्कृष्ट वक्ता असेल परंतु तो विद्वान असेलच असे नाही. वक्तृत्वामध्ये शब्दांचा उच्चार, त्यामधील चढ-उतार, विशिष्ट शब्दांच्यावर दिला जाणारा कमी-अधिक जोर, आवाजामधील बदल याला फार महत्व आहे. वेदांच्यामध्ये श्रुतींचे उदात्त-अनुदात्त स्वर, ऱ्हस्व उच्चार व दीर्घ उच्चार याचे नियम आहेत. त्या उच्चारांचा श्रोत्याच्या मनावर परिणाम होत असतो. म्हणून शब्द कसे उच्चारावेत ? याला नियम आहेत. यालाच शब्दोच्चाराचे शास्त्र किंवा शिक्षा असे म्हणतात. म्हणून वक्तृत्व ही आधुनिक कला नसून वेदाध्ययन करण्यासाठी साहाय्यकारी असणारे सर्वप्रथम प्रमुख साधन आहे.

२. कल्प – हे कात्यायन ऋषींनी सांगितलेले शास्त्र आहे. या शास्त्रामध्ये यज्ञयागादि सर्व क्रियांचे ज्ञान दिले जाते. यज्ञ कसा करावा ? पूजा कशी करावी ? यज्ञाची सामग्री काय काय आहे ? वैदिक क्रिया कोणत्या विशिष्ट क्रमाने करावी ? या सर्वांचे शास्त्र म्हणजेच कल्पशास्त्र होय. म्हणुनच कोणत्याही वैदिक क्रियेला विशिष्ट नियम, विशिष्ट क्रम आहेत.

- हरी ॐ–