धार्मिक कर्मातील दोष | Defects in Rituals

यज्ञयागादि धार्मिक कर्म ही शरीराने, इंद्रियांनी केलेली साधना आहे.  यामध्ये पूजा, अर्चना, उपवास, व्रत, वैकल्ये आणि अनेक प्रकारचे यज्ञ अंतर्भूत होतात.  अशी सर्व प्रकारची धार्मिक कर्मे करीत असताना अनेक दोष निर्माण होतात.  

प्रत्येक धार्मिक विधीमध्ये अनके प्रकारची सामग्री लागते.  गुरुजी यादी देतात.  यादीप्रमाणे आपण काही सामान आणतो.  परंतु त्यामध्ये तडजोड करतो.  तसेच जे सामान उपलब्ध नसते, त्याऐवजी अक्षता वाहतो.  अलंकारार्थे अक्षतान् समर्पयामि |  असे मंत्र आपल्याला तोंडपाठ असतात.  याप्रकारे सामग्रीचा अभाव हा पहिला दोष.  दुसरा दोष म्हणजेच सर्वच धार्मिक विधि आपण स्वतःच करीत नाही.  गुरुजींच्याकडून करवून घेतो.  काही वेळेला गुरुजी ज्या मंत्रांच्या साहाय्याने ते कर्म करतात, त्या मंत्रांचे उच्चार अशुद्ध, अस्पष्ट होतात.

तिसरा दोष म्हणजे गुरुजी मंत्र म्हणत असतात परंतु यजमान त्या मंत्राबरहुकुम क्रिया करीत नाही.  जसे, गुरुजी मंत्र म्हणतात – हरिद्राकुंकुमम् समर्पयामि |  त्यावेळी मला हळद, कुंकू सापडतच नाही.  गुरुजी पुढे पुढे मंत्र म्हणत राहतात.  ते म्हणत असतात – नैवेद्यं समर्पयामि |  आणि मी मात्र त्यावेळेस हळद, कुंकू वाहत असतो.  म्हणजेच वैदिक मंत्र व वैदिक क्रिया यामध्ये समन्वय राहत नाही.  चवथा दोष यजमानाचा आहे.  आपण शरीराने वैदिक किंवा धार्मिक विधि करतो.  परंतु, आपले संपूर्ण लक्ष त्या कर्मामध्ये नसून बाहेरचे कोण लोक आले ?  कोण गेले ?  यावरच असते.  आपण एखाद्या समाजकार्याप्रमाणे (social activity) यज्ञकर्म करतो, कारण आपल्याला धार्मिक विधि करायचा नसून धार्मिकतेचे समाजात प्रदर्शन करावयाचे असते.  यामुळेच माणसे किती आली ?  कोणती आली ?  तिकडेच आपले लक्ष असते.  मन कधीही त्या धार्मिक कर्मामध्ये तन्मय, तल्लीन, एकाग्र होत नाही.

याप्रकारे धार्मिक कर्म करून त्या मोबदल्यात भगवंताला धर्म, अर्थ, कां, मोक्ष हे चार पुरुषार्थ मागतो.  एवढे दोष असताना परमेश्वर कसा बरे प्रसन्न होईल ?  शास्त्रामध्ये या दोषांना ‘प्रत्यवाय दोष’ असे म्हणतात.  या दोषांच्यामुळे पुष्कळ वेळेला कर्म करूनही इष्ट फळ प्राप्त होत नाही.  तसेच मनही बहिर्मुख होते.  या सर्व दोषांचा जपसाधनेमध्ये निरास होतो.  

- "उपासना" या परमपूज्य स्वामी स्थिताप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, जुलै २०११
- Reference: "Upasana" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand  Saraswati, 3^rd Edition, July 2011

- हरी ॐ–

कर्म व उपासानांचे प्रयोजन | Provision of Rituals and Worship

कर्म आणि उपासना अविद्येच्या विरोधी नसल्यामुळे अविद्येचा ध्वंस करू शकत नाही.  ज्याप्रमाणे प्रकाश अंधाराचा नाश करतो त्याप्रमाणे ज्ञान अज्ञानाच्या विरोधी असल्यामुळे ज्ञानच अज्ञानाचा नाश करते.  यावर अशी शंका येईल की, कर्म व उपासना हे मोक्षाचे साधन नसेल, तर मग त्यांचे प्रयोजन काय ?  ते सर्व निष्फळ आहे का ?  

अंतःकरणामध्ये स्वभावतः तीन प्रकारचे दोष आहेत – १) मल, २) विक्षेप आणि ३) आवरण.  मल म्हणजे अशुद्धता होय.  ती रागद्वेषात्मक असून मनामध्ये अनेक प्रकारच्या प्रतिक्रिया निर्माण करते. त्यामुळे मन सतत अस्वस्थ होते.  विक्षेप म्हणजे चंचलता.  यामध्ये मन सतत एका विषयावरून दुसऱ्या विषयावर भरकटत असते.  अशा मनावर आवर घालणे फार कठीण होते.  त्यामुळे मनाची एकाग्रता नाहीशी होते.  आवरण हे आत्मस्वरूपावर अविद्यात्मक आवरण घालते.  त्यामुळे आत्मा अस्ति किन्तु न भाति |  आत्मा असूनही त्याचे स्वरूप दिसत नाही.  अनुभवाला येत नाही.

हे तीन दोष निवारण करण्यासाठी तीन प्रकारच्या साधना शास्त्रामध्ये दिलेल्या आहेत.  अंतःकरणामधील अशुद्धता नाहीशी करण्यासाठी “निष्काम कर्मयोग” हे साधन आहे.  चंचलता नाहीशी करण्यासाठी “उपासना” हे साधन आहे.  आणि अज्ञानरूपी आवरण नाहीसे करण्यासाठी “ज्ञान” ही साधना आहे.  

यावरून समजते की, कर्म आणि उपासना अज्ञानजन्य असेल तरी त्यांचे प्रयोजन अज्ञानध्वंस करून ज्ञानप्राप्ति करून देणे हे नाही, तर रागद्वेषांचा क्षय करून चंचलता नाहीशी करून चित्तशुद्धि आणि मनाची निश्चलता करणे हेच प्रयोजन आहे.  यामुळे अंतःकरणामध्ये विवेकवैराग्य, शामादिसाधनसंपत्तीचा उत्कर्ष होऊन दैवीगुण प्राप्त होतात.  तसेच विषयासक्ति आणि विषयभोगवासना कमी होऊन मन अंतर्मुख, एकाग्र होते.  बाह्य विषयांनी आणि प्रसंगांनी मन अस्वस्थ, व्याकूळ, क्षुब्ध न होता शांत, स्थिर राहाते. अशा प्रकारचे मन ज्ञानप्राप्तीसाठी योग्य अधिकारी होते.  अशा अंतर्मुख, शुद्ध आणि एकाग्र मनामध्येच ज्ञानाचा उदय होतो.  

  

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ –