गर्व आणि वस्तुस्थिति | False Pride & Reality

अभिमानाने प्रेरित झालेले जीवन जगत असताना जोपर्यंत सर्व सुरळीत चालते, सर्वकाही मनाप्रमाणे घडते, तोपर्यंत मनुष्याचा अहंकार, गर्व वाढतच जातो.  परंतु जेव्हा विपरीत घडायला लागते, अपेक्षाभंग होतो, तेव्हा मात्र मनुष्य उद्विग्न होतो.  आपण ठरवितो एक व घडते मात्र निराळेच !  नियतीने काहीतरी वेगळे ठरविले असते.  आपल्या मनाप्रमाणे फार क्वचितच घडते.  परंतु बाकी पुष्कळ वेळेला जीवन अपेक्षेपेक्षा वेगळेच दिसते.  आपण प्रयत्न करतो.  परिश्रम करतो.  परंतु त्याचे फळ विपरीत मिळते.  जीवनामध्ये असे संकटांचे प्रसंग एकामागून एक येत राहतात.  

अशा वेळी विचारी मनुष्य विचार करतो की, माझ्या जीवनात कोणतीतरी एक अज्ञात शक्ति आहे की, जी माझ्या जीवनावर नियमन करते.  म्हणूनच संकट आले की बुद्धिमान, नास्तिक माणसे सुद्धा ज्योतिषाकडे जातात.  आजकाल तरुण पिढीसुद्धा त्या अदृश्य, अज्ञान, अनाकलनीय शक्तीचे अस्तित्व मान्य करते.  ज्यावेळी मनुष्य जीवन जगतो, अनेक अपेक्षा करतो तेव्हा त्याने ईश्वरी सत्तेची जाणीव ठेवली पाहिजे.  संपूर्ण विश्वावर, सर्व प्राणिमात्रांच्यावर तसेच माझ्याही जीवनावर नियमन करणारी कोणीतरी एक अज्ञात शक्ति आहे, हे मान्य करावेच लागते.  आचार्य म्हणतात – “हे मनुष्या !  तू व्यर्थ चिंता का करतोस ?  या विश्वात तू मुख्य नाहीस.  तुझ्यावर नियमन करणारे कोणी नाही, असे तुला वाटते का ?  तू कोणत्या गर्वाने उन्मत्त झाला आहेस ?  थोडासा विचार कर.”  

ज्या परमेश्वराने या विश्वाला निर्माण केले, ज्याने सर्वांना जन्म दिला, तोच विश्वाची काळजी घेतो.  तोच विश्वाचा उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता आहे.  तोच विश्वाचे पालन-पोषण-वर्धन करतो.  तोच विश्वंभर आहे.  त्याच्याशिवाय झाडाचे पानही हालत नाही.  त्याच्याशिवाय पापण्यांची उघडझापही होऊ शकत नाही.  त्यानेच आपल्या सर्वांना जन्माला घातले.  जन्मल्यापासून या क्षणापर्यंत त्यानेच आपल्याला अन्न दिले, पाणी दिले, राहायला आकाश दिले, जिवंत राहण्यासाठी प्राणवायू दिला, आपल्याला इतकी सुंदर सृष्टि दिली.  त्याने वरून कधी याची बिले पाठविली नाहीत.  आपण कधीतरी विचार करतो का की, त्याची कृपा, करुणा किती अपरंपार आहे.  तो करुणेचा सागर आहे.  त्याच्या दयेला सीमा नाहीत.  त्याने निर्माण केलेल्या या जगड्व्याळ विश्वामध्ये माझे अस्तित्व अगदीच नगण्य आहे.  आपण एक यःकश्चित् क्षुद्र जीव आहोत.  अथांग सागरामधील एखाद्या थेंबाप्रमाणे आहोत.   

- "भज गोविंदम् |”या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, एप्रिल २०१५
- Reference: "BhajGovindam" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 1^st Edition, April 2015

- हरी ॐ–

मानित्वाचे दुष्परिणाम | Adverse Effects of Pride

मानित्वाचा आपल्या मनावर कोणता परिणाम होतो ?

१) मानित्वाच्या वृत्तीमुळे आपल्या मनामध्ये अपेक्षा वाढतात.  महत्त्वाकांक्षा वाढतात.  दुसऱ्यापेक्षा मी मोठा होईन, हा एकच ध्यास असतो.  त्यामुळे मन जास्तीत जास्त बहिर्मुख होऊन विषयासक्त होते.  जितके विषय अधिक तितका मी मोठा, या कल्पनेमुळे तो सतत विषयांचेच चिंतन करतो.  असे कामुक मन मनुष्याला स्वस्थ बसू देत नाही.  असा मनुष्य वर्तमानकाळात न जगता भविष्यकाळात जगत असतो.  एक अपेक्षा पूर्ण झाली की, त्यामधून पुन्हा दुसरी, तिसरी अपेक्षा याप्रमाणे असंख्य अपेक्षा निर्माण होतात.  त्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी मनुष्य रात्रंदिवस धडपडतो.  जीवाचे रान करतो.  अनेक स्वप्ने रंगवून त्यामध्येच रममाण होतो.  पूर्वायुष्यामध्ये आपण सर्वजण उज्ज्वल भवितव्याचे दिवास्वप्न पाहातो.  परंतु वास्तवातील प्रत्यक्ष जीवन मात्र फार वेगळे असते.  

२) सतत भविष्यकाळाचा विचार करीत असल्यामुळे मनुष्य वर्तमानकाळाचा आनंद उपभोगू शकत नाही.  अपेक्षा जास्त असल्यामुळे आज मला जे मिळाले त्या परिस्थितीमध्ये मी कधीही आनंदाने, सुखाने, समाधानाने जगू शकत नाही.  आजचा दिवस मी मनाने मान्यच करीत नाही.  त्यामुळे माझे मन सतत अशांत, अतृप्त, असमाधानी, वखवखलेले असते.  

३) आपले स्वतःचे घरकूल असावे.  सुंदर पत्नी असावी.  घरामध्ये सर्व सुखसोयी असाव्यात, या अपेक्षा केल्यामुळे या गोष्टी मिळाल्या नाहीत तर मन दुःखी, निराश होते.  आपल्या मनात अपेक्षा निर्माण झाली की, ती लगेचच पूर्ण व्हावी, ही माझी इच्छा असते.  त्याबाबतीत आपण लहान मुलापेक्षाही उतावीळ होतो.  वय वाढले, अगदी मृत्यु समोर दिसत असेल तरीही आपण आपल्या अपेक्षा, वासना यांचा त्याग करू शकत नाही.  

   

- "दिव्यत्वाचा मार्ग" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, २०१०
- Reference: "Divyatwacha Marg" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3^rd Edition, 2010

- हरी ॐ –

मानित्व | Pride

जीवनामध्ये मी अनेक विषयांची प्राप्ति करतो.  जसजसा विषयांचा संपर्क, संग्रह वाढतो त्याप्रमाणात मानित्वाची वृत्ति वर्धन पावते.  आपल्याजवळ असणाऱ्या प्रत्येक विषयाबद्दल, वस्तुबद्दल आपल्याला अभिमान असतो.  सौंदर्य, शरीरस्वास्थ्य, सामर्थ्य, बल, वीर्य, गुण, त्याग, दान, साधना या सर्व गोष्टींच्याबद्दल आपल्याला अभिमान असतो.  

सौंदर्याचा, विशेषतः स्त्रियांना खूप अभिमान असतो.  दुसऱ्यापेक्षा मी किती सुंदर आहे, हेच आपण आपल्या मनावर बिंबवितो.  म्हणून सतत आरशासमोर उभे राहून आपण आपल्या चेहऱ्यामध्ये corrections करीत असतो.  शरीरस्वास्थ्याचा सुद्धा अहंकार असतो.  “आज मी सत्तर वर्षाचा तरुण आहे.  मी अत्यंत निरोगी आहे.  व्यायामाने मी माझे शरीर अत्यंत सुदृढ, सशक्त ठेवले आहे.  डोळ्यांना अजूनही चष्मा नाही.”  याप्रकारच्या वाक्यांच्यामधून आरोग्याविषयीचा अभिमान सूचित होतो.  

सामर्थ्य, धन, संपत्तीचाही अभिमान असतो.  दुसऱ्यापेक्षा मी अधिक श्रीमंत आहे.  तसेच ‘मी’ दुसऱ्यापेक्षा हुशार, बुद्धिमान आहे.  यासाठीच आपण अनेक वेळेला आपल्या पदव्यांचा, शिक्षणाचा अनावश्यक ठिकाणी उच्चार करीत असतो.  मी श्रेष्ठ ब्राह्मण वर्णाचा आहे.  श्रेष्ठ जात, कुल, धर्माचा आहे, याचा ही अभिमान असतो.  स्वतःला दानशूर समजणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःमधील दातृत्वाचा, त्यागवृत्तीचा अभिमान असतो.  आपल्याला सर्वांनी मोठे म्हणावे, आपणास प्रसिद्धि मिळावी, वर्तमानपत्रात आपले नाव झळकावे, यासाठीच आपले सर्व प्रयत्न असतात.  

यानंतर सर्वात सूक्ष्म अहंकार म्हणजेच – “मी साधक आहे, मी खूप साधना करतो.  मी अन्य लोकांच्यापेक्षा कोणीतरी वेगळा महान आहे”, अशा माझ्या कल्पना असतात.  त्यामुळे आपले प्रत्येक कर्म अभिमानाच्या वृत्तीनेच प्रेरित झालेले असते.  काया-वाचा-मनसा सर्व व्यवहार अहंकारानेच प्रेरित झालेला असतो.  

   

- "दिव्यत्वाचा मार्ग" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, २०१०
- Reference: "Divyatwacha Marg" by Param Poojya Swami Swaroopanand Saraswati, 3^rd Edition, 2010

- हरी ॐ –