सर्व तत्त्वज्ञानी पुरुषांच्यामध्येही श्रेष्ठ
असणाऱ्या हे रामा ! अरे, हे नानाविध असणारे
अनंत, अमर्याद असणारे हे संपूर्ण विश्व सन्मात्रच आहे हे तू जाणून घे. विश्व म्हणजे चैतन्यच आहे. विश्व नावाची वेगळी गोष्टच येथे अस्तित्वात नाही.
हीच पारमार्थिक दृष्टि आहे. जो अज्ञानी जीव या पारमार्थिक दृष्टीने पाहत नाही,
त्यालाच हे विश्व शेकडो-लाखो भ्रमांनी युक्त असल्यासारखे दिसते. परंतु राघवा ! हे विश्व म्हणजे चैतन्याचा केवळ चमत्कार आहे. याशिवाय अन्य काहीही नाही. जसे प्रत्येकाला प्रत्येकाच्या संकल्पनगरीमध्ये भिन्न
भिन्न नगरी दिसतात, तेथील व्यवहार दिसतात, त्याचप्रमाणे हे दृश्य विश्व म्हणजे केवळ
कल्पनाविलास आहे.
ज्याप्रमाणे एका मनुष्याच्या मनामधील
देशकाळांच्या कल्पनेला दुसऱ्या मनुष्याच्या मनामधील देशकाळ बाधा आणू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे
जीवांच्या चित्तामध्ये अनेक प्रकारच्या वासना असल्यामुळे त्या त्या प्रमाणे अनेक सर्ग-सृष्टि
उत्पन्न होतात. त्या
एकमेकांना बाधा करीत नाहीत. प्रत्येकाची सृष्टि
ही भिन्न भिन्न आहे. तसेच हे रामा ! जग भिन्न, जगापासून मी भिन्न, माझ्यापासून ईश्वर
भिन्न, या भेदबुद्धीमुळेच "हे जग, हा मी" असे भ्रम उत्पन्न होतात.
जसे सोन्याकडे सोन्याच्या दृष्टीने
पाहिले नाही, तर त्यामध्ये अलंकारांचा भ्रम उत्पन्न होतो. तसेच तत्त्वाची दृष्टि प्राप्त झाली नसेल तर अनेक
भेद उत्पन्न होतात. जसे अलंकारादींचे भ्रम हे सोन्यामध्ये होतात व
अलंकारांना सत्ता सुद्धा सोन्यामुळेच मिळते. मात्र भेददृष्टीचा त्याग केला तर तेथे केवळ सोने
आणि सोनेच अनुभवायला येते.
त्याचप्रमाणे या जगाकडे भेददृष्टीने न पाहता
तत्त्वाच्या दृष्टीने पाहिले तर समजते की, अविद्या ही कधीही आत्मतत्त्वापासून भिन्न
नसते. अलंकारादि महाभेद डोळ्यांना दिसले
तरी त्यांच्यामध्ये एकच एक शुद्ध सोने आहे. या ऐक्यबोधामुळे सद्रूप दिसणारे जगही असद्रूप होते.
म्हणजेच ते जग तात्त्विक दृष्टीने चैतन्यमयच
होते. जसे मातीची चित्रे मृण्मय असतात.
लाटा, तरंग वगैरे जलमय असतात. लाकडाची मूर्ति म्हणजे लाकूडच असते. घट व तत्सम वस्तु या मृण्मयच असतात. त्याचप्रमाणे त्रैलोक्याचा हा भ्रम ब्रह्ममयच आहे.
-
"योगवासिष्ठ" (तृतीय उत्पत्ति प्रकरण) या
परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, आदि शंकराचार्य जयंती २०२२
- Reference: "Yogavashishtha" by Param Poojya Swami
Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, Adi Shankaracharya Jayanti
2022
- हरी ॐ–
