जपउपासनेची पूर्वतयारी | Preparation for Jap Upasana

 

गुरुगीतेमध्ये म्हटले आहे –

ध्यानमूलं गुरोमूर्तिः पूजामूलं गुरोःपादम् |

मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोःकृपा ||           (गुरुगीता - ७६)

 

अध्यात्ममार्गामध्ये साधकाला गुरूंची नितांत आवश्यकता आहे.  गुरु हीच श्रद्धा, गुरु हीच साधना, गुरु हीच निष्ठा असे गुरुमय जीवन साधकाने जगले पाहिजे.  गुरूंच्याकडून मिळालेल्या मंत्राची उपासना केली तर तो मंत्र सिद्ध होतो, कारण त्यामागे गुरूंची तेजस्वी, ओजस्वी शक्ति असते, गुरूंचा आशीर्वाद, अनुग्रह असतो.  म्हणून उपासना करण्यापूर्वी अंतःकरणामध्ये शरणागत भावाने गुरूंचे स्मरण करावे.  त्यामुळे उपासनेसाठी आवश्यक असणारे स्थिर, एकाग्र मन निर्माण होईल.  

 

शास्त्रकार मनाच्या संयमनासाठी साहाय्यकारी घटक सांगतात.  अध्यात्मविद्येचे अध्ययन, गुरूंचे सान्निध्य, वासानात्याग आणि प्राणायाम या चित्तावर विजय प्राप्त करण्यासाठी युक्ति आहेत.  जपउपासना अधिक फलद्रूप होण्यासाठी आणखी काही साहाय्यकारी घटक सांगितले जातात –  

 

१. मनाची प्रसन्नता – मनाची सतत प्रसन्न वृत्ति ठेवावी.  

२. शौचं – अंतरिक मनाची शुद्धि करावी.  बाह्य शुद्धि म्हणजेच शरीराची शुद्धि होय.  उपासना करताना स्नान करून, शुचिर्भूत होऊनच बसावे.  त्यामुळे शरीर, मन एकदम ताजेतवाने, प्रसन्न व पुलकीत होते.  

३. मौनम् – व्यर्थ, वैषयिक गप्पा न मारणे, सत्य, प्रिय व हितकारक बोलणे, वाणीवर पूर्णतः संयमन, यालाच मौन म्हणतात.  

४. मान्त्रार्थ चिंतनम् – मंत्राच्या गूढार्थाचे चिंतन करणे.  

५. अव्यग्रत्वम् – चित्तामध्ये व्यग्रता, चिंता, काळजी यांचा अभाव असणे.  

६. अनिर्वेदः – चित्ताचा लय न होऊ देणे.  

 

ही सर्व साधने जप उपासनेला साहाय्यकारी आहेत.  अशी पूर्वतयारी करून जपउपासना पूर्णतः मनामध्ये करावी.  

 

- "उपासना" या परमपूज्य स्वामी स्थिताप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, जुलै २०११
- Reference: "Upasana" by ParamPoojya Swami SthitapradnyanandSaraswati, 3^rd Edition, July 2011

- हरी ॐ–

जपसाधनेचे तत्त्व | Principle of ‘Japa’

व्यवहारामध्ये सुद्धा मी अनेक शब्द उच्चारतो, परंतु घट, पट, वृक्ष, डोंगर, नदी, दगड, राम असे शब्द सारखे बदलतात.  प्रत्येक शब्दाचा विषय भिन्न भिन्न असल्यामुळे मनामध्ये भिन्न भिन्न वृत्ति निर्माण होतात.  नदीच्या अखंड प्रवाहाप्रमाणे वृत्तींचा अखंड प्रवाह (continuous flow of thoughts) निर्माण होतो.  एक वृत्ति येते आणि जाते, त्या वृत्तीची जागा दुसरी वृत्ति, तिसरी वृत्ति, चौथी वृत्ति अशा अनंत, अमर्याद वृत्ति सातत्याने निर्माण होत राहतात.  

या वृत्ति बाह्य विषयांनाच प्रकाशमान करतात, म्हणून या मनाला बहिर्मुख, विषयामुख मन म्हणतात.  याला संस्कृतमध्ये ‘विजातीय वृत्तिप्रवाह’ (heterogeneous flow of thoughts) असे म्हणले जाते.  पहिला विचार दुसऱ्या विचारापासून भिन्न, दुसरा तिसऱ्यापासून भिन्न असतो.  याचे कारण प्रत्येक विचाराचा विषय भिन्न भिन्न आहे.  या बहिर्मुख वृत्तीमधूनच रागद्वेषादि विकार निर्माण होतात. म्हणून विषयवृत्तींचा निरास केला पाहिजे.  मन वृत्तीरहित करायचे नसून मनामधील विजातीय वृत्तीप्रवाहाचा निरास होणे आवश्यक आहे.  यासाठीच ‘जपउपासना’ किंवा ‘नामस्मरण’ हे प्रभावी साधन आहे.

नामस्मरणामध्ये मन जर तल्लीन, तन्मय, तद्रूप झाले, तर दीर्घकाळ, सातत्याने विषयांच्या वृत्ति निरास होतात.  अखंडपणाने एकच एक श्रीरामाची वृत्ति निर्माण होते.  भगवान श्रीरमणमहर्षि दोन दृष्टांत देतात – आज्यधारया स्त्रोतसा समम् |  सरलचिंतनं विरलतः परम् || (उपदेश सारम्)

तुपाच्या संतत धारेप्रमाणे अथवा नदीच्या अखंड प्रवाहाप्रमाणे सरळ चिंतन निर्माण होते.  जसे थेंबाथेंबाने धार निर्माण होते.  एक थेंब दुसऱ्या थेंबापासून भिन्न करता येत नाही.  दोन थेंबातील अंतर कमी कमी होऊन त्यामधून संतत धार निर्माण होते.

त्याप्रमाणे परमेश्वराच्या वृत्तीमध्ये जसजशी तन्मयता वाढायला लागते, त्याप्रमाणात विश्वाची जाणीव कमी कमी होते.  विश्वामधील विषयांच्या सवेंदना कानापर्यंत, इंद्रियांपर्यंत आल्या तरी त्या संवेदना अंतरंगाची अवस्था विचलित (disturbed) करू शकत नाहीत.  इतकेच नव्हे, तर त्यावेळी स्वतःच्या शरीराची जाणीव सुद्धा कमी व्हायला लागते.  कारण शरीराशी झालेले मनाचे तादात्म्य कमी कमी होते.  मन दीर्घकाळ उन्मनी अवस्थेमध्ये राहते, यालाच काही वेळेला ‘भावसमाधि’ असेही म्हणतात.  म्हणूनच जपसाधना ही अन्य साधनांच्यापेक्षा श्रेष्ठ साधना आहे.  

- "उपासना" या परमपूज्य स्वामी स्थिताप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति, जुलै २०११
- Reference: "Upasana" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand  Saraswati, 3^rd Edition, July 2011

- हरी ॐ–