मनुष्य जीवनाच्या यशाचे परिमाण | Human Life Success Measure

 

मनुष्य जीवनामध्ये, आपल्या ६०-७०-८० वर्षांच्या आयुष्यामध्ये बाकी सर्व गोष्टी करतो.  शालेय शिक्षण घेतो.  जीवनामधील सर्व कर्तव्ये यथासांग पार पाडण्याचा झटून कसोशीने प्रयत्न करतो.  पैसा मिळवितो.  नोकरी करतो.  धंदा करतो.  अनंत इच्छा, कामाना निर्माण करून त्या पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतो.  आपले शारीरिक जीवन सुखी करण्यासाठी नाना प्रकारच्या औषधींचे सेवन करतो.  पथ्ये पाळतो.  व्यायाम करतो.  प्राणायाम करतो.  योगाभ्यास करतो.  इंटरनेटवरून सर्व जगाची माहिती गोळा करतो.  मानसिक स्वास्थ्यासाठी सुद्धा प्रयत्न करतो.  अनेक उपाययोजना करतो.  म्हणजे मन अनेक ठिकाणी गुंतविण्याचा प्रयत्न करतो.  त्यासाठी वेळात वेळ काढून थोडा वेळ आपल्यामधील कलागुणांना वाव देतो.  संगीत वगैरेदि कला शिकतो.

 

मनुष्य इतका विचित्र प्राणी आहे की, त्याला एकाच जन्मामध्ये या सर्व गोष्टी करायच्या असतात.  मनुष्य आपल्या बुद्धीची भूक शमविण्यासाठी अनेक प्रकारचे तंत्रज्ञान, यंत्रज्ञान घेतो.  शोध करतो.  परंतु हे सर्व करूनही त्याचे मन शांत, तृप्त होत नाही.  त्याच्या बुद्धीमधील ज्ञानाची जिज्ञासा पूर्णतः निवृत्त होत नाही, कारण या सर्व बहिरंगाच्या प्रगतीने जीवनामधील त्याचा मूळ प्रश्न सुटलेलाच नसतो.  म्हणूनच अनादि काळापासून मानव अंतरिक सुख, शांति, तृप्ति, परिपूर्णता शोधतोय.  ही परिपूर्णता प्राप्त करावयाची असेल तर मनुष्याने योग्य विचार करणे आवश्यक आहे.  म्हणूनच श्रुति येथे प्रत्येक मनुष्याला ईशारा देत आहे – इह चेत् अवेदित् |

 

या मनुष्यजन्मामध्ये येऊन आत्मस्वरूपाला जाणले तर जीवन जगण्यात काही अर्थ आहे.  अन्यथा केवळ भोगासक्त होऊन जनावरांच्याप्रमाणे जीवन जगत राहिले, तर तो जीवनाचा महान नाश आहे.  संत कबीर म्हणतात –  

तूने रात गवाई सोयके |  दिवस गावाया खायके |

हिरा जनम अमोल था |  कवडी बदले जाय रे ||         (संत कबीर)

म्हणून जन्ममृत्युरूपी, शोकमोहरूपी संसारचक्रामधून मुक्त व्हावयाचे असेल तर आत्मस्वरूपाचे ज्ञान अत्यंत आवश्यक आहे.  हेच श्रुति येथे स्पष्ट करीत आहे.

 

- "केनोपनिषत्" या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१३
- Reference: "Kenopanishad" by Param Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1^st Edition, May 2013

- हरी ॐ–

समता, तुष्टि, यश | Equality, Satisfaction, Success

 

समता – समचित्तता |  भगवान म्हणतात –

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |                    (गीता अ. २-३८)

जीवनामध्ये इष्ट-अनिष्ट, प्रिय-अप्रिय, अपेक्षित-अनपेक्षित, चांगला-वाईट कोणताही प्रसंग आला की, हर्ष-विषादामुळे सतत हेलकावे निर्माण होतात.  काही वेळेला मन उचंबळून येते तर कधी ते निराश होते.  म्हणून अभ्यासाने मन हर्ष-विषादयुक्त होऊ न देता संतुलित ठेवणे म्हणजे समता होय.

 

समतेचा दुसरा अर्थ – सर्वत्र समदर्शनं इति समता |  सम हा शब्द उच्च-नीच, उत्कर्ष-अपकर्ष, तर-तमरहित असलेले ब्रह्मस्वरूप निर्देशित करतो.  ते सर्वांच्यामध्ये पाहाणे म्हणजेच समता होय.  म्हणून म्हटले आहे –

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि |

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||                   (गीता अ. ५-१८)

विद्या व विनयसंपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रे आणि चांडाळ या सर्वांच्यामध्ये ज्ञानी पुरुष समदृष्टि ठेवणारे असतात.  यामुळे आपोआपच भेदबुद्धि निरास होते.

 

तुष्टि – तुष्टि म्हणजे संतोष.  किंवा जे काही प्रारब्धानुसार मिळते त्यामध्ये समाधान वृत्ति असणे.  हे समाधान बाह्य प्राप्तीवर अवलंबून नसते.  तर ती अंतःकरणाची अवस्था आहे.  या वृत्तीमध्ये विषयांच्याबद्दल हव्यास, तृष्णा नसते.  व्याकुळता नसते.  त्यामुळे – यत् अल्पं तत् बहुः |  अगदी थोडे मिळाले तरीही ते पुष्कळ आहे.  अशी संतोषकारक वृत्ति असते.  ही अवस्था केव्हा येते – स्वानंदानुभवः संतोषः इति |  आत्मन्येवात्मना तुष्टः |  स्वतःच्याच स्वरूपाचा आनंद अनुभवते.  त्यावेळी ते पूर्ण संतुष्ट होते.  त्या अवस्थेमध्ये कशाचीही इच्छा नसते.  अपेक्षाही नसते.  ती स्वानुभूतीची अवस्था म्हणजे संतोष होय.

 

यश – धर्मनिमित्ता कीर्तिः |  तडजोड न करता सातत्याने धर्मानुष्ठान करून सदाचार, सत्कर्म, चारित्र्यसंपन्न राहून प्राप्त केलेली कीर्ति म्हणजेच खरे यश आहे.  ते यश चिरंतन टिकणारे आहे.  अन्य सर्व यश तात्कालिक असून नाहीसे होणारे आहे.  म्हणून समर्थ सुद्धा म्हणतात –

सदाचार हा थोर सांडू नये तो |  जनी तोचि तो मानवी धान्य होतो ||          (मनोबोध)

 

- "श्रीमद् भगवद्गीता" या परमपूज्य स्वामी स्वरूपानन्द सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, तृतीय आवृत्ति,  डिसेंबर २००२
- Reference: "Shreemad Bhagavad Geeta" by Param Poojya Swami Swaroopanand  Saraswati, 3rd Edition, December 2002

- हरी ॐ–