साधकाने दुसऱ्यांचा विचार करण्यापेक्षा स्वतःचे
निरीक्षण करावे. आपल्याला जी अल्पबुद्धि मिळालेली
आहे, त्या बुद्धीच्या साहाय्याने युक्तीचा आधार घेऊन शास्त्राचे सार समजावून घ्यावे.
परंतु जे लोक योग्यायोग्याचा विचार करीत
नाहीत म्हणजे आपण जे बोलतो ते योग्य आहे की अयोग्य आहे, याचेही ज्यांना भान राहत नाही,
ते लोक दुसऱ्यांच्या मताचे खंडन कारण्यामध्येच स्वतःला ज्ञानी समजतात. असा मनुष्य सतत दुसऱ्यांना उपदेश देण्याचा प्रयत्न
करतो. परंतु दुसरे लोकही अशा बोधचंचु मनुष्याचे
उपदेश फार काळ ऐकू शकत नाहीत. काळाच्या ओघात
दुसऱ्यांना उपदेश देणाऱ्या या साधकाचा अहंकार वाढतो. त्याचे मन अस्वस्थ व अशांत होते. त्यामुळे त्याला स्वतःलाही आनंद होत नाही आणि त्याच्या
उपदेशाने दुसऱ्यालाही आनंद किंवा शांति मिळत नाही. अशा शाब्दिक पांडित्य असणाऱ्या पढतमूर्खाने अधिकार
नसताना दुसऱ्या अज्ञानी मनुष्याला ज्ञानाचा उपदेश करणे म्हणजे एका अंध मनुष्याने दुसऱ्या
अंध मनुष्याला मार्ग दाखविण्यासारखे निष्फळ, व्यर्थ व अनर्थकारक आहे.
हे रामा ! वस्तुतः प्रत्येकाच्या हृदयाकाशामध्ये सच्चिदानंदस्वरूप
असणारे चैतन्य आहेच. परंतु अज्ञानी मनुष्य
आपल्या आत चैतन्य न पाहता सर्व अनर्थच पाहतो. अशा अज्ञानी मनुष्याला 'बोधचंचु' असे म्हणतात.
जो स्वतः अज्ञानी आहे. परंतु तरीही त्याला स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान असतो
तो बोधचंचु मनुष्य स्वतःचा व दुसऱ्याचाही घात करतो. कारण त्याचे शाब्दिक ज्ञान व त्याचा अनुभव यामध्ये
एकवाक्यता नसते. असा पढतमूर्ख मनुष्य
दुसऱ्यांना उपदेश देण्यात तत्पर असेल, निष्णात असेल तरी साधकाने त्याच्या जवळ सुद्धा
जाऊ नये. अध्यात्ममार्गामध्ये साधकाने अशा
पढतमुर्खांच्यापासून, दांभिक लोकांच्यापासून अत्यंत सावध राहावे. ढगांनी आकाशाला मलीन करावे, त्याचप्रमाणे हा बोधचंचु
मनुष्य आपल्या ज्ञानावर अभिमानाचे व कुतर्काचे आवरण घालून नाश करतो.
म्हणून हे रामा ! आत्मज्ञान घेताना अशा बोधचंचु लोकांना किंवा त्यांच्या
वचनांना प्रमाणभूत मानू नये. जसे समुद्रामधून
सर्व बाजूंनी अनेक प्रकारे पाणी प्रवेश करते. समुद्र त्या सर्व प्रवाहांना सामावून घेतो. त्याचप्रमाणे प्रत्यक्ष प्रमाणामध्ये अन्य सर्व प्रमाणांच्या
समावेश होतो. म्हणून तेच ज्ञानाचे खरे प्रमाण
आहे.
- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९
- Reference: "Yogavashishtha" by Param
Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, May 2019
- हरी ॐ–
