ज्यावेळी चैतन्य हे 'अहं' वृत्तीने
युक्त होते, त्यावेळी त्याला 'जीव' अशी संज्ञा मिळते. ज्यावेळी चैतन्य समुद्रामधील तरंगांच्याप्रमाणे विविध
संकल्प, विकल्प, अनेक भ्रम यांच्या रूपाने स्फुरण पावते, त्यावेळी त्याला 'जग' असे
म्हणतात. चैतन्यमधून संकल्पविकल्पादि
भ्रम निर्माण झालेले आहेत. चैतन्यामधूनच सर्व
विषयवृत्ति निर्माण होतात. पदार्थ किंवा जग
म्हणजे जणु काही चैतन्यला मिळालेले आकार आहेत. म्हणून घटचैतन्य, पटचैतन्य, सूर्यचैतन्य असे सर्व
जगच चैतन्यमय आहे. दिसते ते सर्वच चैतन्य
आहे. चैतन्यापासून कोणताही पदार्थ भिन्न नाही
किंवा चैतन्यापासून दूर ही नाही. म्हणून विषय
पाहणे म्हणजे चैतन्याचेच दर्शन आहे. याप्रमाणे
सर्वच चैतन्यस्वरूप आहे.
हे रामा ! या सृष्टीच्या पूर्वी चैतन्यच अस्तित्वामध्ये होते.
तेच चैतन्य सृष्टीचे कारण बनून सृष्टीच्या
प्रारंभी सृष्टीची लीला निर्माण करते. स्वतःमध्येच
सृष्टि निर्माण करते. म्हणजे चैतन्य स्वतःमध्येच
विश्वरूपाने व्यक्त होते. मात्र सृष्टि निर्माण
झाल्यानंतरही चैतन्यामध्ये कोणताही बदल किंवा परिणाम होत नाही. जसे दोरीमधून साप निर्माण होताना दोरीमध्ये कोणताही
बदल होत नाही. दोरी हालत नाही किंवा विषारीही
होत नाही. दोरी ही दोरीच राहते. मात्र दोरी तिच्या स्वरूपामध्ये सर्परूपाने भासमान
होते. दोरीमध्ये दिसणारा सर्प हा वस्तुतः असत्
असूनही सत् असल्यासारखा आपल्याला भासतो.
त्याचप्रमाणे जीव व जग हे प्रत्यक्ष असत्
असूनही सत् असल्यासारखे भासते. खरे तर त्याला
सत् ही म्हणता येत नाही आणि असत् ही म्हणता येत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रभावाने चैतन्य आपल्या जगद्रूपाचा
स्वतःच निरास करते. म्हणजे ज्ञानाने जगद्रूप
चैतन्याचा निरास होऊन अधिष्ठानरूप चैतन्य शिल्लक राहते. म्हणून चैतन्यस्वरूप हे सत् आणि असत् या दोन्हींच्या
अतीत असून दोन्हींच्याही आत अधिष्ठानस्वरूपाने आहे. याचे कारण जग आहे असे म्हणावे तर जगाचा निरास होतो
आणि नाही असे म्हणावे तर हे जग डोळ्यांना दिसते. म्हणून संस्कृतमध्ये म्हटले जाते - सत् चेत् न
बाधेत असत् चेत् न प्रतीयेत | वस्तु
सत् स्वरूप असेल तर तिचा कधी निरास होत नाही आणि वस्तु असत् असेल तर त्याचा कधीही अनुभव
येत नाही. म्हणून विश्वरूपी असणारे चैतन्य
हे सत् ही नाही आणि असत् ही नाही, तर ते या दोन्हींचेही अधिष्ठान आहे.
- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९
- Reference: "Yogavashishtha" by Param
Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, May 2019
- हरी ॐ–
