हे रामा ! खरोखरच ज्याने विषयांचे दोष यथार्थपणे पाहिले आहेत,
तो विवेकी पुरुष चुकूनही विषयभोगांच्यामध्ये आसक्त होत नाही. तो सत्शास्त्र आणि साधु यांना अविरोधी असणाऱ्या गोष्टींच्यामध्ये
रममाण होतो. याचा अर्थच विवेकी पुरुष दुःसंगाचा
त्याग करतो. सत्संगामध्ये जाऊन सत्शास्त्राचे
सेवन करतो. त्याच्या आयुष्याचा बहुतांश काळ
तो सत्संगामध्ये आणि शास्त्रश्रवणामध्ये व्यतीत करतो. जे जे शास्त्राला, साधनेला, ज्ञानाला पूरक आहेत,
अशाच गोष्टींचे तो आचरण करतो.
याउलट अज्ञानी, कामुक मनुष्य मात्र एखाद्या
व्यभिचारी स्त्रीप्रमाणे पुन्हा-पुन्हा विषयभोगांच्यामध्येच रममाण होतो. विषयचिंतन, विषयभोग, शास्त्राच्या केवळ शाब्दिक व्यर्थ
चर्चा, दांभिकता यामध्येच आयुष्य व्यर्थ घालवितो. परंतु ज्ञानी पुरुषाचा व्यवहार मात्र अत्यंत नियमित
असतो.
ज्याप्रमाणे एखादी कुलीन, चारित्र्यसंपन्न असणारी
साध्वी स्त्री नेहमी आपल्या अंतःपुरामध्ये अत्यंत संयमित होऊन राहते. कारणाशिवाय ती बाहेरही येत नाही. पूर्वीच्या काळी स्त्रिया बाहेर आल्या तरी या आपल्या
डोक्यावर पदर घेऊन येत असते. ही मागासलेली
संस्कृती नसून यामागे मानसशास्त्र आहे. आपला
बाह्य व्यवहारही इतका संयमित हवा की, ज्यामुळे आपले स्वतःचे तसेच दुसऱ्याचेही मन विचलित
होणार नाही. प्राचीन काळी एकापेक्षा
एक श्रेष्ठ अशा साध्वी, कुलीन आणि पतिव्रता स्त्रिया होऊन गेल्या. त्या स्त्रिया अबला नव्हत्या, तर मृत्युलाही जिंकण्याचे
त्यांच्यामध्ये सामर्थ्य असून त्या दीपशिखेप्रमाणे परमतेजस्वी असणाऱ्या वीरांगना होत्या.
त्यांच्या पातिव्रत्यामध्ये प्रचंड मोठे सामर्थ्य
होते.
वसिष्ठ मुनि हा दृष्टांत देऊन येथे सांगतात की,
ज्ञानी पुरुषाचा व्यवहार सुद्धा अत्यंत संयमित असून तो अंतर्मुख असतो. सत्शास्त्र व सत्संग याशिवाय तो कोठेही रममाण होत
नाही. तो आपले ज्ञानाचे व्रत निष्ठेने पाळतो.
तो शरीराने विश्वामध्ये राहत असेल तरी मनाने
मात्र आपल्या स्वस्वरूपामध्ये रममाण होतो.
- "योगवासिष्ठ" (द्वितीय मुमुक्षुव्यवहार प्रकरण) या परमपूज्य स्वामी स्थितप्रज्ञानंद सरस्वती लिखित पुस्तकामधून, प्रथम आवृत्ति, मे २०१९
- Reference: "Yogavashishtha" by Param
Poojya Swami Sthitapradnyanand Saraswati, 1st Edition, May 2019
- हरी ॐ–
